TacDong.comTác Động
Hồ sơ và cấu trúc báo cáo ĐTM

Khảo sát hiện trạng môi trường nền cho ĐTM: lấy mẫu gì, ở đâu, vào lúc nào

Số liệu hiện trạng là mốc so sánh suốt đời dự án. Cách chọn thành phần môi trường, vị trí, thông số, đợt lấy mẫu và đọc phiếu kết quả cho chương 2 báo cáo ĐTM.

A young technician in rubber boots lowers a clear sample bottle into a slow brown stream near rice fields, side view at knee height, soft early morning light, olive green tones

Khảo sát hiện trạng môi trường nền là đo đạc, lấy mẫu chất lượng không khí, nước mặt, nước dưới đất, đất và các thành phần liên quan tại khu vực dự án và nơi sẽ tiếp nhận chất thải, trước khi dự án xây dựng. Thành phần nào cần lấy, ở bao nhiêu vị trí, phân tích thông số gì và lấy mấy đợt phụ thuộc loại hình dự án và hướng dẫn kỹ thuật hiện hành; việc lấy mẫu, phân tích phải do đơn vị có chứng nhận đủ điều kiện hoạt động dịch vụ quan trắc môi trường thực hiện.

Kết quả khảo sát đi vào chương 2 của báo cáo ĐTM, nhưng giá trị của nó kéo dài suốt đời dự án. Khi có tranh chấp về ô nhiễm, khi so kết quả quan trắc định kỳ, khi đánh giá dự án mở rộng, người ta đều quay về con số nền này. Lấy mẫu sai chỗ, sai lúc thì không chỉ báo cáo bị hỏi lại, mà chủ dự án còn mất đi bằng chứng tự bảo vệ mình sau này.

Chọn thành phần môi trường theo loại dự án

Không phải dự án nào cũng phải lấy đủ mọi thành phần. Bảng dưới là cách nghĩ thường dùng; danh mục chính thức theo hướng dẫn hiện hành và yêu cầu của cơ quan thẩm định.

Loại dự án (ví dụ)Thành phần thường lấyLý do
Trại chăn nuôi heo ở xã trung duKhông khí xung quanh, nước mặt nơi tiếp nhận, nước dưới đất, đấtMùi, nước thải giàu hữu cơ và dinh dưỡng, nguy cơ thấm xuống tầng nước người dân dùng
Xưởng gỗ có sơn phủKhông khí xung quanh, tiếng ồn, nước mặt nếu có xảBụi gỗ, hơi dung môi, ồn máy cưa
Nhà máy chế biến thuỷ sản ven sôngNước mặt thượng và hạ lưu điểm xả, trầm tích, không khí, nước dưới đấtLượng nước thải lớn, mùi, ảnh hưởng thuỷ sinh
Mỏ đá, mỏ cát nhỏKhông khí, tiếng ồn, rung, nước mặt, đấtBụi nổ mìn và vận chuyển, đục nước, sạt lở
Khu dân cư, khu đô thị mớiKhông khí, tiếng ồn, nước mặt nơi tiếp nhận, đấtNước thải sinh hoạt lớn, giao thông
Dự án gần rừng, đất ngập nướcThêm khảo sát đa dạng sinh học: thực vật, động vật, thuỷ sinhMất sinh cảnh, chia cắt hành lang di chuyển

Nguyên tắc chung: chất thải đi đến đâu thì lấy mẫu nền ở đó. Dự án xả nước thải vào kênh thì phải có mẫu kênh; dự án có ống khói thì phải có mẫu không khí ở phía cuối hướng gió.

Chọn vị trí lấy mẫu: danh sách kiểm

Vị trí lấy mẫu là chỗ hội đồng soi kỹ nhất, vì chọn sai vị trí thì số liệu dù chính xác cũng vô dụng. Khi duyệt sơ đồ điểm lấy mẫu do đơn vị tư vấn đề xuất, chủ dự án đối chiếu:

  • Có ít nhất một điểm không khí trong khu đất dự án và một điểm ở khu dân cư gần nhất, ưu tiên phía cuối hướng gió chủ đạo.
  • Với nguồn nước tiếp nhận nước thải: có điểm phía thượng lưu (chưa chịu ảnh hưởng) và điểm phía hạ lưu điểm xả dự kiến, đủ xa để nước đã hoà trộn.
  • Nước dưới đất: lấy ở giếng người dân đang dùng gần dự án và giếng khoan trong khu đất nếu có; ghi độ sâu giếng.
  • Đất: ở khu sẽ xây hạng mục có nguy cơ rò rỉ như hồ chứa nước thải, kho hoá chất, bãi chứa chất thải.
  • Các đối tượng nhạy cảm đã nêu ở chương 1 (trường học, trạm y tế, điểm lấy nước sinh hoạt) có điểm đo tiếng ồn hoặc không khí tương ứng.
  • Mỗi điểm có toạ độ, mô tả, ảnh chụp hiện trường và được thể hiện trên sơ đồ trong phụ lục.

Một sơ đồ tốt cho thấy ngay vì sao chọn từng điểm. Nếu bạn nhìn sơ đồ mà không giải thích được lý do của một điểm, hội đồng cũng sẽ không hiểu.

Thời điểm và số đợt lấy mẫu

Môi trường thay đổi theo mùa. Nước sông mùa lũ đục hơn mùa kiệt nhưng lại pha loãng chất ô nhiễm tốt hơn; không khí mùa khô bụi hơn mùa mưa; mùi ở trại chăn nuôi lan xa hơn khi trời lặng gió. Vì vậy hướng dẫn kỹ thuật thường đòi số liệu nhiều đợt, và nhiều hội đồng muốn thấy số liệu phản ánh được thời điểm bất lợi nhất với nơi tiếp nhận, chẳng hạn mùa kiệt với nguồn nước nhận nước thải.

Số đợt và khoảng cách giữa các đợt theo hướng dẫn hiện hành; chủ dự án nên hỏi đơn vị tư vấn văn bản nào đang áp dụng và để họ ghi rõ trong báo cáo. Cần tính chuyện này vào tiến độ ngay từ đầu: nếu phải lấy mẫu nhiều đợt cách nhau, việc khảo sát không thể dồn vào một tuần trước khi nộp hồ sơ.

Báo cáo được sử dụng số liệu quan trắc sẵn có ở khu vực (của trạm quan trắc tỉnh, của dự án lân cận) như nguồn bổ sung, miễn số liệu còn đại diện và nêu nguồn rõ. Nhưng số liệu lấy mẫu ngay tại vị trí dự án vẫn là phần chính, không thay thế hoàn toàn bằng số liệu thứ cấp được.

Thông số phân tích: chọn theo chất thải của dự án, không chọn theo thói quen

Bắt đầu từ danh mục chất thải ở chương 1. Dự án thải gì thì phân tích nền các thông số đó. Trại heo cần chất hữu cơ, nitơ, phốt pho, vi sinh trong nước; khí amoniac, hydro sunfua cho mùi. Xưởng sơn cần các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi đặc trưng của dung môi đang dùng.

Đối chiếu quy chuẩn kỹ thuật tương ứng. Mỗi thành phần môi trường có quy chuẩn kỹ thuật quốc gia quy định thông số và giới hạn. Kết quả nền phải so được với quy chuẩn đó, nên thông số phải nằm trong danh mục của quy chuẩn.

Đừng bỏ thông số "khó". Kim loại nặng trong nước dưới đất, trầm tích; vi sinh trong nước mặt. Nếu dự án có khả năng gây ra mà nền không đo, sau này không chứng minh được hiện trạng ban đầu.

Thông số thừa không có hại nhưng tốn tiền. Đo dioxin cho một trại gà là thừa. Phân tích thừa không làm báo cáo tốt hơn, chỉ làm chi phí tăng và bảng kết quả rối mắt.

Ghi điều kiện khi lấy mẫu. Thời tiết, hướng gió, tốc độ gió với không khí; mực nước, dòng chảy với nước mặt. Không có các thông tin này thì không giải thích được vì sao hai đợt chênh nhau.

Đọc phiếu kết quả phân tích trước khi đưa vào báo cáo

Phiếu kết quả là giấy tờ kỹ thuật, nhưng có vài điểm chủ dự án tự kiểm được mà không cần chuyên môn sâu:

  1. Phiếu có tên đơn vị quan trắc, thông tin chứng nhận đủ điều kiện còn hiệu lực, và các thông số đã phân tích nằm trong phạm vi được chứng nhận.
  2. Ngày lấy mẫu, ngày phân tích, vị trí lấy mẫu khớp với sơ đồ và với phần mô tả trong chương 2.
  3. Ký hiệu mẫu nhất quán: điểm NM1 trên sơ đồ là NM1 trong phiếu, không chỗ ghi NM1 chỗ ghi M1.
  4. Mỗi thông số có phương pháp phân tích và giới hạn phát hiện. Kết quả ghi "nhỏ hơn giới hạn phát hiện" là bình thường, không phải lỗi.
  5. Có cột so sánh với quy chuẩn tương ứng, ghi đúng cột giới hạn áp dụng (ví dụ theo mục đích sử dụng của nguồn nước).
  6. Thông số nào vượt quy chuẩn ngay ở hiện trạng thì đánh dấu để chương 2 giải thích nguyên nhân và chương 3 tính tới khả năng chịu tải.

Nền đã vượt quy chuẩn không làm dự án bị loại, nhưng là thông tin quan trọng: nguồn tiếp nhận đã "đầy" thì yêu cầu xử lý nước thải sẽ khắt khe hơn, và hội đồng sẽ hỏi kỹ phương án xả.

Lỗi làm số liệu hiện trạng bị hỏi lại

Những lỗi dưới đây xuất hiện thường xuyên trong biên bản họp hội đồng thẩm định. Phần lớn có thể tránh nếu chủ dự án đọc kế hoạch khảo sát trước khi ký.

LỗiHậu quảCách tránh
Không có điểm lấy mẫu ở nơi tiếp nhận nước thảiKhông đánh giá được khả năng chịu tải, phải lấy mẫu bổ sungChốt điểm xả trước khi lập kế hoạch khảo sát
Lấy mẫu không khí ở phía đầu hướng gióSố liệu đẹp nhưng không đại diện cho khu dân cư bị ảnh hưởngGhi hướng gió chủ đạo, đặt điểm cuối hướng gió
Phiếu kết quả của đơn vị chưa được chứng nhận thông số đóSố liệu không được chấp nhậnĐối chiếu phạm vi chứng nhận của đơn vị quan trắc
Số liệu lấy từ đợt khảo sát quá cũ hoặc của dự án khácBị cho là không đại diện hiện trạngDùng số liệu cũ chỉ làm tham khảo, lấy mẫu mới tại chỗ
Ký hiệu, toạ độ mẫu không khớp giữa sơ đồ, phiếu và thân báo cáoHội đồng nghi số liệu bị ghépDùng một bảng mã điểm duy nhất cho mọi tài liệu
Chương 2 chỉ dán bảng số, không nhận xétHội đồng yêu cầu đánh giá, so sánh quy chuẩnMỗi bảng kết quả kèm vài câu nhận xét thông số nào gần hoặc vượt ngưỡng

Lỗi cuối cùng tưởng nhỏ nhưng rất phổ biến. Chương 2 không phải nơi dán phụ lục; nó phải trả lời được môi trường ở đây đang tốt hay đã chịu áp lực, và áp lực từ đâu.

Áp vào trường hợp của bạn: lập kế hoạch khảo sát trong một trang

Trước khi ký hợp đồng lấy mẫu, đề nghị đơn vị tư vấn gửi một kế hoạch khảo sát gọn trong một trang, gồm: danh sách thành phần môi trường, số điểm của từng thành phần, vị trí trên sơ đồ, thông số phân tích, số đợt và thời gian dự kiến, đơn vị quan trắc thực hiện. Một trang này đủ để bạn đối chiếu với các mục ở trên và hỏi lại những chỗ chưa rõ.

Ví dụ với trại heo ở một xã trung du, kế hoạch có thể là: hai điểm không khí (trong khu đất và ở thôn gần nhất cuối hướng gió), hai điểm nước suối (trên và dưới điểm xả dự kiến), hai giếng nước người dân, một điểm đất ở vị trí hầm biogas dự kiến, lấy theo số đợt hướng dẫn yêu cầu, có một đợt rơi vào mùa khô. Nhìn vào đó, chủ trại thấy ngay vì sao từng điểm có mặt.

Khi đoàn lấy mẫu xuống hiện trường, chủ dự án nên cử người đi cùng, chụp ảnh từng điểm, ghi giờ. Người dân thấy người lạ lấy nước giếng nhà mình sẽ hỏi; có người của dự án giải thích ngay tại chỗ là một cách mở đầu tốt cho tham vấn cộng đồng sau này.

Câu hỏi thường gặp

Có được dùng số liệu hiện trạng của dự án bên cạnh không?

Có thể dùng làm số liệu tham khảo, bổ sung nếu nêu rõ nguồn và còn đại diện cho khu vực. Nhưng số liệu khảo sát tại chính vị trí dự án và nơi tiếp nhận chất thải vẫn là phần bắt buộc, hội đồng sẽ hỏi nếu thiếu.

Ai được phép lấy mẫu và phân tích hiện trạng môi trường?

Đơn vị có chứng nhận đủ điều kiện hoạt động dịch vụ quan trắc môi trường, với các thông số nằm trong phạm vi được chứng nhận. Đơn vị tư vấn không có phòng thí nghiệm phù hợp thì phải thuê đơn vị đủ điều kiện và nêu rõ trong báo cáo.

Kết quả hiện trạng đã vượt quy chuẩn thì dự án có bị từ chối không?

Không tự động bị từ chối. Báo cáo phải giải thích nguyên nhân vượt, đánh giá khả năng chịu tải của nơi tiếp nhận, và biện pháp của dự án phải đủ để không làm tình trạng xấu thêm. Yêu cầu xử lý thường khắt khe hơn.

Có cần khảo sát đa dạng sinh học cho mọi dự án không?

Không. Dự án trong khu công nghiệp hay trên đất đã san lấp thường chỉ mô tả ngắn. Dự án gần rừng, đất ngập nước, khu bảo tồn hoặc làm mất diện tích tự nhiên đáng kể thì cần khảo sát thực địa có người chuyên môn.

Lấy mẫu hiện trạng nên làm vào lúc nào trong tiến độ lập ĐTM?

Làm sớm, ngay sau khi chốt vị trí và phương án xả thải. Nếu phải lấy nhiều đợt cách nhau, cần tính vào tiến độ từ đầu. Lấy mẫu dồn vào sát ngày nộp là nguyên nhân hay gặp của hồ sơ thiếu đợt hoặc lấy mẫu sai mùa.

Chủ dự án có nên giữ mẫu lưu hay ảnh hiện trường không?

Nên giữ ảnh hiện trường có toạ độ và thời gian, biên bản lấy mẫu, bản gốc phiếu kết quả. Đây là bằng chứng hiện trạng ban đầu, rất có ích khi sau này có phản ánh ô nhiễm hoặc tranh chấp với người dân xung quanh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138