TacDong.comTác Động
Hồ sơ và cấu trúc báo cáo ĐTM

Đánh giá, dự báo tác động trong ĐTM: nhận dạng nguồn, tính tải lượng, lan truyền

Phần đánh giá, dự báo tác động ở chương 3 báo cáo ĐTM: nhận dạng nguồn theo giai đoạn, tính tải lượng, dự báo lan truyền, đối tượng chịu tác động và độ tin cậy.

An older engineer holds a handheld anemometer up into the wind beside a farm fence at dusk, back to the camera, long shadows, golden light over green hills

Phần đánh giá, dự báo tác động trong báo cáo ĐTM làm bốn việc theo thứ tự: nhận dạng nguồn gây tác động ở từng giai đoạn của dự án, định lượng mỗi nguồn (tải lượng, nồng độ, mức ồn), dự báo nó lan tới đâu và chạm tới đối tượng nào, rồi đánh giá mức độ so với quy chuẩn và với sức chịu tải của nơi tiếp nhận. Cuối phần này, báo cáo phải tự nhận xét mức độ chi tiết và độ tin cậy của các kết quả đã đưa ra.

Đây là phần đòi hỏi kỹ thuật nhất, và cũng là phần dễ "trông được" nhất: rất nhiều bảng, rất nhiều công thức, nhưng nếu đầu vào sai hoặc phương pháp chọn không hợp thì cả chuỗi vô nghĩa. Bài này dành cho chủ dự án và cán bộ môi trường muốn đọc hiểu, kiểm tra được phần này, không cần tự chạy mô hình. Ví dụ xuyên suốt là một trại heo giả định ở một xã trung du và một nhà máy chế biến thuỷ sản giả định của Công ty TNHH C.

Nhận dạng nguồn tác động theo giai đoạn

Bước đầu tiên là liệt kê đủ nguồn, chia theo giai đoạn và theo loại: có liên quan đến chất thải hay không. Thiếu một nguồn ở đây là thiếu luôn biện pháp ở phần sau.

Giai đoạnNguồn liên quan đến chất thảiNguồn không liên quan đến chất thải
Chuẩn bị, giải phóng mặt bằngSinh khối phát quang, đất bóc bỏ, chất thải phá dỡMất đất canh tác, ảnh hưởng sinh kế, chặt cây
Thi công xây dựngBụi, khí thải máy móc, nước thải sinh hoạt công nhân, nước mưa cuốn đất, chất thải xây dựng, dầu thảiTiếng ồn, rung, giao thông, an toàn lao động, xáo trộn đời sống dân
Vận hànhNước thải sản xuất và sinh hoạt, khí thải, mùi, chất thải rắn, chất thải nguy hạiTiếng ồn, nhiệt, tăng xe tải, áp lực lên hạ tầng địa phương
Sự cố, rủi roVỡ hồ nước thải, hệ thống xử lý dừng, rò rỉ hoá chất, cháy nổSạt lở, ngập úng, dịch bệnh vật nuôi
Kết thúc, tháo dỡ (nếu có)Chất thải tháo dỡ, đất nhiễm bẩnMất việc làm, bỏ hoang mặt bằng

Mỗi dòng trong bảng nên kèm đối tượng chịu tác động và phạm vi không gian, thời gian: tiếng ồn thi công ảnh hưởng tới nhóm nhà phía tây trong bảy tháng thi công, mùi trại heo ảnh hưởng tới thôn cuối hướng gió suốt thời gian vận hành.

Định lượng: tải lượng tính từ đâu, hệ số lấy từ đâu

Tải lượng là khối lượng chất ô nhiễm sinh ra trong một đơn vị thời gian, ví dụ bao nhiêu kilôgam chất hữu cơ mỗi ngày trong nước thải trại heo. Có ba cách tính thường gặp. Cách thứ nhất là dùng hệ số ô nhiễm: lấy quy mô hoạt động (số đầu heo, tấn nhiên liệu đốt, số lượt xe) nhân với hệ số phát thải từ tài liệu kỹ thuật được công nhận. Cách thứ hai là dùng số liệu đo thực tế ở cơ sở tương tự có công nghệ giống. Cách thứ ba là tính theo cân bằng vật chất, khi biết đầu vào và tỷ lệ chuyển hoá.

Chủ dự án kiểm được phần này bằng ba câu hỏi. Quy mô dùng để nhân có khớp chương 1 không. Hệ số lấy từ tài liệu nào, tài liệu đó có nói về công nghệ giống dự án không (hệ số lò đốt than không dùng cho lò đốt củi được). Nếu dùng số liệu cơ sở tương tự, cơ sở đó có cùng quy mô, công nghệ, điều kiện khí hậu không.

Với nhà máy thuỷ sản của Công ty C, lượng nước thải không nên lấy bằng một hệ số chung "mét khối nước thải trên tấn nguyên liệu" từ tài liệu nước ngoài nếu công nghệ rửa, rã đông của nhà máy khác hẳn. Lấy theo cân bằng nước ở chương 1, rồi đối chiếu với số liệu đo ở một nhà máy tương tự trong nước, sẽ đáng tin hơn nhiều. Hội đồng thường có người làm thực tế trong ngành và nhận ra ngay hệ số lạc.

Dự báo lan truyền: chọn công cụ vừa với quy mô

Khí thải từ ống khói. Dùng mô hình lan truyền khí thải để ước tính nồng độ ở mặt đất theo khoảng cách và hướng gió. Đầu vào là tải lượng, chiều cao và đường kính ống khói, nhiệt độ, vận tốc khí, số liệu khí tượng. Kết quả cần chỉ ra nồng độ lớn nhất rơi ở khoảng cách nào và có trùng khu dân cư không.

Bụi và khí thải từ xe, công trường. Thường tính theo nguồn đường hoặc nguồn mặt, đơn giản hơn ống khói. Quan trọng là nồng độ ở hai bên tuyến đường vận chuyển, nơi có nhà dân.

Nước thải xả vào sông, kênh. Với nguồn tiếp nhận lớn và lượng xả nhỏ, có thể tính pha loãng đơn giản. Khi lượng xả đáng kể so với lưu lượng mùa kiệt, cần mô hình chất lượng nước và đánh giá khả năng tiếp nhận theo hướng dẫn kỹ thuật.

Tiếng ồn. Tính suy giảm theo khoảng cách từ nguồn tới nhà gần nhất, cộng dồn khi nhiều máy chạy cùng lúc, so với quy chuẩn theo khung giờ.

Mùi. Khó định lượng nhất. Báo cáo trại chăn nuôi thường dùng tải lượng amoniac, hydro sunfua kèm mô hình lan truyền, cộng thêm đối chiếu khoảng cách thực tế từ các trại cùng quy mô đã có phản ánh.

Mô hình không thay thế được nhận định. Một mô hình chạy với số liệu khí tượng của trạm cách xa, địa hình khác, có thể cho kết quả đẹp mà sai. Báo cáo nên nói rõ giới hạn đó.

So với sức chịu tải của nơi tiếp nhận, không chỉ so với quy chuẩn xả thải

Một lỗi tư duy phổ biến: nước thải sau xử lý đạt quy chuẩn xả thải thì coi như không có tác động. Thực tế, quy chuẩn xả thải chỉ nói nồng độ ở cửa xả. Nếu con suối nhận nước thải trại heo chỉ còn một dòng nhỏ vào mùa khô, thì nước thải dù đạt quy chuẩn vẫn có thể làm chất lượng nước suối phía dưới vượt ngưỡng cho mục đích tưới hoặc nuôi cá mà người dân đang dùng.

Vì vậy phần đánh giá cần trả lời thêm: nguồn tiếp nhận đang được dùng cho mục đích gì, lưu lượng mùa kiệt bao nhiêu, chất lượng nền (đã đo ở chương 2) còn cách ngưỡng bao xa, và sau khi nhận thêm nước thải của dự án thì chất lượng nước ở hạ lưu ra sao. Khi đã có quy hoạch hoặc đánh giá khả năng chịu tải của đoạn sông, kênh đó do cơ quan nhà nước công bố, báo cáo phải đối chiếu.

Với không khí cũng vậy: nồng độ tại ống khói đạt quy chuẩn khí thải, nhưng nồng độ tại khu dân cư là tổng của nền hiện có cộng với phần dự án đóng góp. Kết quả cuối cùng phải so với quy chuẩn chất lượng không khí xung quanh. Đây là chỗ số liệu chương 2 và phần dự báo gặp nhau, và cũng là lý do số liệu nền phải lấy đúng chỗ.

Tác động không liên quan đến chất thải: phần hay bị viết vội

Nhiều báo cáo dồn sức vào nước thải, khí thải rồi viết vài dòng cho các tác động khác. Nhưng với người dân, những tác động này thường là chuyện đầu tiên họ cảm nhận: xe tải chở heo, chở thức ăn chạy qua đường liên thôn mỗi ngày, đường nhanh hỏng, bụi bám vào nhà; công trình san nền làm thay đổi hướng thoát nước, ruộng phía dưới bị ngập khi mưa lớn; khu đất dự án trước đây là đường tắt người dân vẫn đi ra đồng.

Cách viết tốt là định lượng được thì định lượng: số chuyến xe mỗi ngày trên tuyến nào, diện tích bề mặt bê tông hoá làm tăng lượng nước chảy tràn bao nhiêu so với hiện trạng. Không định lượng được thì mô tả cụ thể ai bị ảnh hưởng, ở đâu, khi nào. Câu "tác động đến kinh tế xã hội ở mức thấp" không giúp gì cho ai.

Phần này còn gồm tác động tới đa dạng sinh học, di tích, cảnh quan, và tác động cộng hưởng khi khu vực đã có nhiều cơ sở cùng loại. Ba trại heo cách nhau một quả đồi, mỗi trại tự đánh giá mùi ở mức chấp nhận được, nhưng thôn ở giữa thì chịu cả ba. Hội đồng và người dân đều hỏi chuyện này.

Đánh giá rủi ro, sự cố: nêu kịch bản cụ thể

Phần sự cố không nên là danh sách chung "cháy nổ, tai nạn lao động, sự cố môi trường". Mỗi rủi ro nên được viết thành kịch bản có nguyên nhân, diễn biến, hậu quả:

  • Hệ thống xử lý nước thải trại heo ngừng do mất điện kéo dài trong mùa mưa: nước thải chưa xử lý tích lại, nguy cơ tràn ra suối. Hậu quả phụ thuộc dung tích dự phòng.
  • Vỡ bờ hồ sinh học do mưa lớn hoặc đắp không đầm chặt: nước thải tràn xuống ruộng phía dưới.
  • Rò rỉ khí từ hầm biogas: nguy cơ cháy nổ, ngạt khí cho người làm.
  • Rò rỉ khí làm lạnh ở nhà máy thuỷ sản: ảnh hưởng tới công nhân và dân cư gần.
  • Dịch bệnh trên đàn vật nuôi: xử lý xác vật nuôi số lượng lớn trong thời gian ngắn.

Với mỗi kịch bản, đánh giá khả năng xảy ra và mức hậu quả. Phần biện pháp phòng ngừa, ứng phó sẽ dựa trên danh sách này; kịch bản càng cụ thể thì biện pháp càng làm được thật.

Nhận xét độ tin cậy và cách chủ dự án tự kiểm phần dự báo

Mẫu báo cáo yêu cầu một mục nhận xét về mức độ chi tiết, độ tin cậy của các đánh giá. Mục này nên thành thật: chỗ nào tính chắc, chỗ nào ước lượng, vì sao. Trước khi duyệt bản thảo, chủ dự án có thể tự kiểm theo các bước:

  1. Chọn ba nguồn thải lớn nhất của dự án. Tìm bảng tải lượng tương ứng, xem quy mô dùng để tính có khớp chương 1.
  2. Xem nguồn của hệ số hoặc số liệu tham chiếu được ghi rõ chưa, có phù hợp công nghệ của mình không.
  3. Tìm kết quả dự báo ở vị trí nhà dân gần nhất, điểm lấy nước gần nhất. Nếu báo cáo chỉ nói "đạt quy chuẩn" mà không có con số tại vị trí đó, yêu cầu bổ sung.
  4. Đọc mục độ tin cậy. Nếu toàn câu "kết quả có độ tin cậy cao" mà không nêu giới hạn nào, đó là dấu hiệu viết cho có.
  5. Đối chiếu danh sách nguồn ở phần đánh giá với danh sách biện pháp ở phần sau: nguồn nào không có biện pháp tương ứng thì hỏi lại.

Đánh giá chặt không làm dự án khó được duyệt hơn. Ngược lại, hội đồng tin báo cáo dám nêu giới hạn hơn là báo cáo kết luận mọi thứ đều nhỏ và đều đạt.

Câu hỏi thường gặp

Báo cáo ĐTM có bắt buộc phải chạy mô hình lan truyền không?

Không phải dự án nào cũng bắt buộc. Dự án có ống khói lớn, xả nước thải đáng kể so với nguồn tiếp nhận hoặc gần khu dân cư thì nên có. Dự án nhỏ có thể dùng phương pháp đơn giản hơn nếu giải thích được vì sao phù hợp.

Hệ số ô nhiễm nước ngoài có được dùng trong báo cáo ĐTM không?

Được dùng nếu là tài liệu kỹ thuật được công nhận và phù hợp công nghệ, điều kiện của dự án. Báo cáo phải ghi rõ nguồn. Khi có số liệu đo thực tế ở cơ sở tương tự trong nước, hội đồng thường đánh giá cao hơn.

Tác động cộng hưởng với các cơ sở xung quanh có phải đánh giá không?

Nên đánh giá khi khu vực đã có cơ sở cùng loại hoặc cùng xả vào một nguồn tiếp nhận. Hội đồng thẩm định và người dân thường hỏi về điểm này, nhất là với trại chăn nuôi và cơ sở xả nước thải ra cùng một con kênh.

Giai đoạn thi công ngắn thì có cần đánh giá kỹ không?

Có, ở mức tương xứng. Thi công ngắn nhưng gần nhà dân, có san lấp lớn hoặc chở vật liệu qua đường làng vẫn gây tác động rõ. Báo cáo cần nêu khối lượng, thời gian và biện pháp cụ thể cho giai đoạn này.

Kết quả dự báo vượt quy chuẩn thì xử lý trong báo cáo thế nào?

Không được giấu hay chỉnh số cho đẹp. Báo cáo phải đề xuất biện pháp đủ để đưa về đạt quy chuẩn, như tăng hiệu suất xử lý, nâng chiều cao ống khói, đổi vị trí xả, rồi tính lại để chứng minh biện pháp đó hiệu quả.

Mục độ tin cậy nên viết dài bao nhiêu?

Không cần dài, nhưng phải cụ thể: phương pháp nào có sai số lớn, số liệu nào là ước tính, thông tin nào còn thiếu khi lập báo cáo. Vài đoạn ngắn đi thẳng vào giới hạn có giá trị hơn nhiều trang câu chung chung.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138