Phần biện pháp, công trình bảo vệ môi trường trong báo cáo ĐTM phải trả lời cho từng nguồn tác động đã nhận dạng: dự án làm gì để tránh, giảm, xử lý; công trình nào, công suất bao nhiêu, đặt ở đâu, hiệu quả dự kiến ra sao, ai vận hành, tốn bao nhiêu và xong khi nào. Khi báo cáo được phê duyệt, chính phần này trở thành căn cứ để cấp giấy phép môi trường và để kiểm tra sau này.
Vì có hệ quả lâu dài, phần này cần được viết như một bản kế hoạch kỹ thuật làm được, chứ không phải danh sách biện pháp đẹp chép từ báo cáo khác. Câu hỏi đáng giá nhất mà chủ dự án tự đặt cho mỗi biện pháp: ai trong cơ sở sẽ làm việc này hằng ngày, bằng thiết bị gì, tiền ở đâu ra. Dưới đây là cách viết và kiểm phần này.
Thứ tự ưu tiên: tránh, giảm, xử lý, rồi mới bù đắp
Tránh từ thiết kế. Đặt ống khói, hồ xử lý, kho chất thải ở phía xa nhà dân và cuối hướng gió; chọn tuyến vận chuyển không đi qua trường học; không san lấp đường thoát nước tự nhiên. Biện pháp tránh rẻ nhất nếu làm từ lúc bố trí mặt bằng.
Giảm tại nguồn. Dùng nước tiết kiệm, tách nước mưa khỏi nước thải, thay dung môi bằng sơn gốc nước khi được, thu gom phân khô trước khi rửa chuồng. Giảm tại nguồn làm công trình xử lý nhỏ hơn và chạy ổn định hơn.
Xử lý cuối đường ống. Hệ thống xử lý nước thải, thiết bị lọc bụi, xử lý khí thải lò hơi, kho và hợp đồng chuyển giao chất thải nguy hại.
Bù đắp, phục hồi. Trồng cây xanh cách ly, hoàn trả đường hư hỏng do vận chuyển, cải tạo mặt bằng khi kết thúc. Đây là lớp cuối, không thay cho ba lớp trên.
Ghi rõ lớp nào cho nguồn nào. Hội đồng đánh giá cao báo cáo cho thấy đã tính chuyện tránh và giảm trước khi chọn công trình xử lý. Một trại heo đề xuất hệ thống xử lý lớn nhưng không tách nước mưa khỏi mương thoát nước thải sẽ bị hỏi ngay.
Công trình xử lý nước thải: những thông số không được thiếu
Với nước thải, báo cáo cần nêu: nguồn và lưu lượng từng dòng (sinh hoạt, sản xuất, vệ sinh chuồng trại), hệ số dao động; sơ đồ công nghệ xử lý kèm thuyết minh từng bể; kích thước, thời gian lưu và hiệu suất dự kiến từng công đoạn; chất lượng nước sau xử lý so với quy chuẩn và cột áp dụng; điểm xả, phương thức xả, nguồn tiếp nhận; lượng bùn phát sinh và cách xử lý bùn; hoá chất dùng trong xử lý.
Công suất thiết kế phải lớn hơn lưu lượng tính được ở phần dự báo, có hệ số an toàn hợp lý. Nhiều hồ sơ bị trả vì nhà máy thuỷ sản tính nước thải theo ngày làm việc trung bình, trong khi mùa cao điểm lượng nguyên liệu gấp đôi. Hãy hỏi đơn vị tư vấn công suất đã tính cho ngày lớn nhất chưa.
Với cơ sở đấu nối vào hệ thống xử lý tập trung của khu, cụm công nghiệp, báo cáo vẫn phải nêu công trình xử lý sơ bộ nếu chất lượng nước thải chưa đạt yêu cầu đấu nối, kèm văn bản thoả thuận đấu nối. Không thể chỉ ghi "đấu nối vào hệ thống chung" rồi bỏ trống.
Khí thải, chất thải rắn, chất thải nguy hại, tiếng ồn: viết đến mức nào
Mỗi loại tác động có những thông tin tối thiểu. Bảng dưới là danh sách kiểm gọn để đối chiếu với bản thảo.
| Loại | Báo cáo cần nêu | Chỗ hay thiếu |
|---|---|---|
| Bụi, khí thải có ống khói | Công nghệ xử lý, lưu lượng khí, hiệu suất, chiều cao và đường kính ống khói, vị trí lấy mẫu trên ống | Không có sàn công tác, lỗ lấy mẫu trên ống khói |
| Bụi, mùi không qua ống khói | Biện pháp che chắn, phun ẩm, chế phẩm khử mùi, vùng đệm cây xanh, tần suất vệ sinh | Chỉ ghi "phun chế phẩm" không nói tần suất, lượng |
| Chất thải rắn thông thường | Khối lượng, phân loại, diện tích khu lưu giữ, đơn vị tiếp nhận | Không phân biệt chất thải có thể tái chế |
| Chất thải nguy hại | Danh mục, mã, khối lượng, kho lưu giữ (mái che, sàn chống thấm, gờ chống tràn), chuyển giao cho đơn vị có chức năng | Bỏ sót giẻ lau dính dầu, bóng đèn huỳnh quang, bao bì hoá chất |
| Tiếng ồn, rung | Vị trí máy, biện pháp cách âm, giảm chấn, giờ hoạt động | Không nói giờ chạy máy, nhất là ban đêm |
| Nước mưa chảy tràn | Mạng thoát riêng, hố ga lắng, song chắn rác, điểm xả | Gom chung nước mưa với nước thải |
Kho chất thải nguy hại tưởng nhỏ nhưng là hạng mục bị kiểm tra nhiều nhất sau này. Mô tả kích thước, kết cấu, cách phân ô ngay từ ĐTM thì lúc xây không phải đoán.
Biện pháp giai đoạn thi công: cụ thể như một quy định công trường
Giai đoạn thi công thường do nhà thầu thực hiện, nên biện pháp phải viết rõ để chuyển thành điều khoản trong hợp đồng thi công. Ví dụ những câu nên có:
- Xe chở vật liệu phủ bạt kín, rửa bánh xe tại cổng ra trước khi đi vào đường liên thôn.
- Tưới ẩm mặt đường công trường và đoạn đường dân sinh tiếp giáp vào những ngày nắng, ít nhất theo tần suất ghi trong báo cáo.
- Không thi công máy móc gây ồn lớn trong giờ nghỉ trưa và ban đêm gần khu dân cư.
- Bố trí nhà vệ sinh di động hoặc bể tự hoại tạm cho công nhân, không để nước thải sinh hoạt chảy ra mương.
- Đào rãnh, hố lắng tạm thu nước mưa chảy tràn từ khu san nền trước khi ra kênh mương.
- Tập kết chất thải xây dựng đúng chỗ, hợp đồng vận chuyển đi; dầu nhớt thải của máy thi công chứa trong thùng có nắp, chuyển giao như chất thải nguy hại.
- Lập đầu mối nhận phản ánh của người dân trong suốt thời gian thi công.
Câu chung chung "nhà thầu sẽ áp dụng các biện pháp giảm thiểu" không chuyển thành nghĩa vụ ai thực hiện được. Câu cụ thể thì đưa thẳng vào hợp đồng và kiểm được tại hiện trường.
Câu nên viết và câu nên tránh trong phần biện pháp
Cùng một ý, cách viết quyết định biện pháp đó có kiểm tra được hay không. Một vài cặp ví dụ lấy từ lỗi hay gặp:
| Nên tránh | Nên viết |
|---|---|
| Thường xuyên vệ sinh chuồng trại | Thu gom phân khô hai lần mỗi ngày trước khi rửa chuồng; nước rửa đi theo mương kín về bể thu gom |
| Lắp đặt hệ thống xử lý nước thải hiện đại | Hệ thống xử lý công suất thiết kế theo lưu lượng ngày lớn nhất, gồm các bể theo sơ đồ kèm theo, nước sau xử lý đạt quy chuẩn tương ứng trước khi xả |
| Hợp đồng với đơn vị có chức năng xử lý chất thải | Chất thải nguy hại lưu tại kho có mái, sàn chống thấm, gờ chống tràn, chuyển giao cho đơn vị có giấy phép phù hợp theo chu kỳ không vượt thời hạn lưu giữ cho phép |
| Trồng cây xanh tạo cảnh quan | Dải cây xanh rộng tối thiểu theo thiết kế dọc ranh giới phía khu dân cư, trồng loại cây tán dày phù hợp đất đồi |
| Tuân thủ các quy định về phòng cháy chữa cháy | Hầm biogas có van an toàn, đầu đốt khí dư, cách nhà ở công nhân theo khoảng cách an toàn trong thiết kế; người vận hành được hướng dẫn quy trình |
Câu bên phải dài hơn, nhưng mỗi câu là một việc có thể đến tận nơi kiểm tra. Câu bên trái đúng mà không ràng buộc ai, và hội đồng thường đề nghị viết lại.
Phòng ngừa, ứng phó sự cố: dung tích, thiết bị, người, quy trình
Mỗi kịch bản sự cố đã nêu ở phần đánh giá cần biện pháp tương ứng. Với nước thải, biện pháp quen thuộc là hồ hoặc bể sự cố có dung tích đủ chứa nước thải trong thời gian khắc phục, máy bơm và máy phát dự phòng, van khoá đường xả, quy trình dừng sản xuất khi hệ thống xử lý gặp sự cố. Dung tích hồ sự cố phải tính được từ lưu lượng và thời gian dự kiến, không ghi một con số tròn không có cơ sở.
Với trại heo có hầm biogas: van an toàn, đầu đốt khí dư, khoảng cách an toàn với nhà ở công nhân, quy định cấm lửa, đào tạo người vận hành. Với nhà máy có hoá chất: kho đạt yêu cầu, bộ dụng cụ ứng phó tràn đổ, phương án sơ tán, phối hợp với lực lượng địa phương.
Phần này nên có tên chức danh chịu trách nhiệm (ví dụ trưởng ca vận hành, cán bộ phụ trách môi trường), chứ không ghi chung "cơ sở". Kiểm tra sau này, đoàn thường hỏi người trực tiếp: nếu hệ thống xử lý dừng lúc nửa đêm thì anh làm gì đầu tiên. Câu trả lời của người đó phải giống câu trong báo cáo.
Kế hoạch xây lắp, dự toán và cách tránh cam kết quá sức
Mục tổ chức thực hiện các công trình bảo vệ môi trường cần một bảng tổng hợp: tên công trình, quy mô, thời điểm hoàn thành, dự toán, đơn vị quản lý vận hành. Trước khi ký bản cuối, chủ dự án đi qua các bước:
- Đối chiếu từng công trình với tiến độ chung: hệ thống xử lý nước thải phải xong và vận hành thử nghiệm trước khi sản xuất chính thức, không để "giai đoạn hai".
- Hỏi bộ phận tài chính dự toán từng công trình có nằm trong tổng vốn đầu tư chưa.
- Hỏi bộ phận kỹ thuật: có đủ người vận hành không, có cần thuê đơn vị vận hành không, chi phí hoá chất, điện cho hệ thống xử lý mỗi tháng ước bao nhiêu.
- Gạch bỏ hoặc sửa những biện pháp không làm được. Ví dụ cam kết quan trắc tự động khi pháp luật không yêu cầu và cơ sở không có kinh phí duy trì.
- Lưu ý quy mô công trình ghi trong ĐTM sẽ là căn cứ cho hồ sơ xin giấy phép môi trường; thay đổi lớn sau này có thể phải làm lại thủ tục.
Cam kết quá sức là lỗi ngược với cam kết sơ sài, nhưng hậu quả nặng hơn: báo cáo được duyệt dễ, sau đó cơ sở vi phạm chính cam kết của mình ngay từ năm đầu vận hành.
Câu hỏi thường gặp
Biện pháp giảm thiểu có cần tính hiệu quả bằng con số không?
Với công trình xử lý chất thải thì nên có hiệu suất và chất lượng đầu ra dự kiến để so với quy chuẩn. Với biện pháp quản lý như tưới ẩm, che chắn, nêu tần suất và phạm vi áp dụng là đủ cụ thể để kiểm tra được.
Có được thay đổi công nghệ xử lý nước thải sau khi ĐTM đã duyệt không?
Có thể, nhưng phải xem quy định về thay đổi so với ĐTM được phê duyệt. Có thay đổi chỉ cần báo cáo hoặc thể hiện khi xin giấy phép môi trường, có thay đổi phải đánh giá lại. Bạn nên hỏi cơ quan thẩm định trước khi làm.
Cơ sở trong cụm công nghiệp có phải viết phần xử lý nước thải không?
Có. Báo cáo nêu lượng, chất lượng nước thải, việc xử lý sơ bộ nếu chưa đạt yêu cầu đấu nối, và văn bản thoả thuận với chủ đầu tư hạ tầng. Không ghi phần này thì hội đồng không biết nước thải có đủ điều kiện đấu nối hay không.
Hồ sự cố cho trại chăn nuôi cần dung tích bao nhiêu?
Không có con số chung. Dung tích tính từ lưu lượng nước thải mỗi ngày nhân với thời gian cần để khắc phục sự cố, cộng thêm lượng mưa nếu hồ hở. Báo cáo phải trình bày phép tính, không chỉ ghi kết quả.
Ai chịu trách nhiệm biện pháp giảm thiểu giai đoạn thi công?
Chủ dự án chịu trách nhiệm trước cơ quan quản lý, nhà thầu thực hiện theo hợp đồng. Vì vậy biện pháp trong ĐTM nên được đưa vào điều khoản hợp đồng thi công, kèm cơ chế giám sát và xử lý khi nhà thầu không làm.
Trồng cây xanh cách ly có được tính là biện pháp giảm mùi và bụi không?
Được tính là biện pháp hỗ trợ, nhất là khi có chiều rộng, loại cây và mật độ phù hợp. Nhưng cây xanh không thay được xử lý tại nguồn; báo cáo chỉ dựa vào cây xanh để giảm mùi trại heo sẽ bị hội đồng hỏi lại.