Không đơn vị tư vấn nào quyết định được việc hồ sơ môi trường có được phê duyệt hay không; quyền đó thuộc cơ quan thẩm định và hội đồng. Vì vậy lời hứa "bao đậu", "lo hết với cơ quan", "nhanh gấp đôi" là dấu hiệu đầu tiên nên dừng lại hỏi kỹ, chứ không phải lý do để ký.
Phần lớn đơn vị tư vấn làm việc nghiêm túc. Nhưng chủ dự án, chủ xưởng lần đầu làm thủ tục thường dễ bị thu hút bởi những lời hứa nghe yên tâm. Bài này liệt kê chín dấu hiệu cần dừng lại, giải thích vì sao mỗi dấu hiệu nguy hiểm cho chính cơ sở bạn, và đưa ra cách tự bảo vệ trước và sau khi ký.
Dấu hiệu 1 đến 3: lời hứa về kết quả và quan hệ
1. Cam kết bao đậu, không đậu hoàn tiền. Nghe như bảo đảm cho bạn, nhưng thực chất là đơn vị đang nói về một thứ họ không kiểm soát. Hoặc họ sẽ đẩy chi phí "lo" vào giá, hoặc họ sẽ viết hồ sơ theo hướng né những điểm khó của dự án để dễ qua, và cơ sở sẽ phải sống với những cam kết không khớp thực tế.
2. Nói nhiều về quan hệ, nói ít về kỹ thuật. Buổi gặp đầu mà đơn vị kể về người quen ở sở, ở hội đồng nhiều hơn là hỏi về công nghệ, nguyên liệu, nguồn tiếp nhận nước thải thì năng lực chuyên môn đáng ngờ. Hội đồng thẩm định đọc hồ sơ độc lập; một hồ sơ yếu vẫn bị yêu cầu sửa.
3. Hứa thời gian ngắn hơn thời hạn luật định. Thời hạn thẩm định có quy định và tính từ khi hồ sơ hợp lệ. Lời hứa có quyết định trong thời gian ngắn hơn hẳn mức đó, mà không kèm giải thích, là hứa điều không thuộc quyền của họ.
Dấu hiệu 4: gợi ý chia nhỏ dự án hoặc khai thấp công suất để né thủ tục
Đây là dấu hiệu nguy hiểm nhất. Một số người làm dịch vụ gợi ý tách dự án thành nhiều giai đoạn hoặc nhiều pháp nhân, hoặc khai công suất thấp hơn kế hoạch thật, để dự án rơi xuống nhóm chỉ cần giấy phép hay đăng ký môi trường thay vì lập ĐTM. Làm vậy là sai quy định. Luật Bảo vệ môi trường 2020 xác định đối tượng theo quy mô, công suất và tính chất thực của dự án, và việc tăng quy mô, nâng công suất sau này cũng là căn cứ phải làm thủ tục.
Hậu quả không dừng ở mức bị phạt. Khi cơ sở chạy đúng công suất thật, giấy tờ không khớp; công trình xử lý được thiết kế theo công suất khai thấp nên quá tải, gây ô nhiễm thật; người dân phản ánh; đoàn kiểm tra đối chiếu và cơ sở có thể bị yêu cầu dừng hoạt động để làm lại thủ tục từ đầu. Chi phí khi đó lớn hơn nhiều lần so với làm đúng từ ban đầu.
Nếu dự án của bạn thật sự có nhiều giai đoạn, hãy hỏi đơn vị tư vấn cách thể hiện đầy đủ các giai đoạn trong hồ sơ theo đúng quy định, và hỏi cơ quan thẩm định khi còn băn khoăn. Đó là câu hỏi hợp pháp; cố tình chia nhỏ để né là chuyện khác hẳn.
Dấu hiệu 5 và 6: số liệu và hồ sơ
5. Không cần đến cơ sở mà vẫn có kết quả quan trắc. Đơn vị gửi phiếu kết quả mà không ai thấy kỹ thuật viên đến lấy mẫu, hoặc có biên bản lấy mẫu với chữ ký của người không có mặt hôm đó. Số liệu kiểu này có thể bị phát hiện khi đoàn kiểm tra tự lấy mẫu đối chứng, và cơ sở là bên đứng tên nộp.
6. Hồ sơ giao trong vài ngày, đọc thấy tên cơ sở khác. Hồ sơ được chép từ một dự án khác, quên sửa tên, giữ cả nguồn thải cơ sở bạn không có. Hãy dùng chức năng tìm kiếm trong bản mềm để tìm tên lạ, địa danh lạ, sản phẩm lạ. Một lần tìm mất năm phút có thể tránh một lần bị trả hồ sơ.
Kiểm nhanh tại chỗ. Hỏi kỹ thuật viên hôm lấy mẫu: phòng thí nghiệm nào phân tích, mã số chứng nhận bao nhiêu, mẫu được bảo quản thế nào. Người làm thật trả lời ngay; người không làm thật sẽ lúng túng.
Dấu hiệu 7 đến 9: tiền và giấy tờ
7. Đòi một khoản "chi phí lo hồ sơ" không có chứng từ. Phí thẩm định là khoản thu nhà nước có chứng từ thu theo quy định. Mọi khoản tiền khác không có hoá đơn, không ghi trong hợp đồng là rủi ro pháp lý cho chính doanh nghiệp, không chỉ là rủi ro mất tiền.
8. Không chịu ký hợp đồng chi tiết, chỉ báo giá miệng. Đơn vị nói "làm với nhau lâu dài, cần gì hợp đồng dài". Không có phạm vi, sản phẩm giao, trách nhiệm sửa hồ sơ thì khi có chuyện, bạn không có gì để dựa vào.
9. Thanh toán gần hết ngay từ đầu. Yêu cầu trả phần lớn tiền khi ký, với lý do phải "chuẩn bị". Mất đòn bẩy ngay khi ký là cách nhanh nhất để hồ sơ bị bỏ dở.
Một dấu hiệu tốt để đối chiếu. Đơn vị đàng hoàng thường nói rõ những gì có thể làm cho hồ sơ bị yêu cầu sửa, giải thích phí nhà nước tách riêng, và chấp nhận thanh toán theo mốc. Sự thẳng thắn về rủi ro là dấu hiệu của người có nghề.
Ba câu hỏi thử phản ứng của đơn vị trong buổi gặp đầu
Có những câu hỏi không nhằm lấy thông tin mà để xem đơn vị phản ứng thế nào. Đặt chúng một cách bình thản và nghe kỹ câu trả lời:
- "Nếu hội đồng yêu cầu sửa nhiều lần thì sao?" Đơn vị tốt sẽ nói việc phải sửa là bình thường, kể những ý kiến hay gặp với loại dự án của bạn và nói rõ trách nhiệm sửa của họ trong hợp đồng. Đơn vị đáng ngờ sẽ khẳng định "bên em không bao giờ phải sửa".
- "Nếu khai công suất thấp hơn một chút cho nhẹ thủ tục thì có được không?" Đây là câu bẫy, bạn không định làm thật. Đơn vị tốt sẽ từ chối ngay và giải thích rủi ro. Đơn vị nào hào hứng hướng dẫn cách làm thì nên dừng ở đó.
- "Phí nhà nước bao nhiêu, nộp cho ai, có chứng từ gì?" Đơn vị tốt sẽ nói phí thẩm định do cơ quan thu, mức theo quy định của bộ hoặc tỉnh, có chứng từ, và tách khỏi tiền công. Câu trả lời mơ hồ kiểu "gói hết trong giá rồi anh đừng lo" là dấu hiệu khoản tiền đó không minh bạch.
Ghi lại câu trả lời ngay sau buổi gặp. Khi so nhiều đơn vị, phần ghi chú này thường nói nhiều hơn mọi hồ sơ năng lực in đẹp.
Tình huống giả định: xưởng mở rộng được gợi ý tách pháp nhân
Một xưởng sản xuất đồ nhựa gia dụng ở một xã ven đô muốn nâng gấp đôi công suất. Theo tính toán của chủ xưởng, quy mô mới có khả năng phải làm thủ tục nặng hơn hiện tại. Một người làm dịch vụ gợi ý: lập thêm một công ty mới đứng tên phần mở rộng, thuê lại một phần nhà xưởng, mỗi công ty khai một nửa công suất, như vậy mỗi bên chỉ cần thủ tục nhẹ. Phí dịch vụ trọn gói, có quyết định nhanh.
Chủ xưởng mang câu hỏi lên bộ phận tiếp nhận của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh, mô tả thật tình hình. Câu trả lời: hai công ty cùng một địa điểm, cùng dây chuyền, cùng hệ thống xử lý thì về thực chất là một cơ sở; việc tách ra có thể bị xem là chia nhỏ để né thủ tục. Cán bộ hướng dẫn chủ xưởng tra đúng danh mục theo công suất sau mở rộng và làm thủ tục cho cả cơ sở.
Chủ xưởng thuê một đơn vị khác làm hồ sơ đầy đủ. Tốn thêm thời gian so với lời hứa ban đầu, nhưng hệ thống xử lý được thiết kế đúng công suất thật, và khi có hộ dân phản ánh về mùi nhựa, cơ sở có đủ giấy tờ và kết quả quan trắc để giải trình. Nếu đi theo gợi ý tách pháp nhân, chính lần phản ánh đó sẽ mở ra cuộc kiểm tra đối chiếu cả hai công ty.
Tự bảo vệ trước khi ký: danh sách kiểm
Trước khi ký với bất kỳ đơn vị nào, đi qua danh sách này:
- Đã xem giấy tờ pháp lý của đơn vị và tên người ký hợp đồng.
- Đã gặp chủ nhiệm hồ sơ và hỏi được câu kỹ thuật về dự án của mình.
- Đã xin xem một hồ sơ đã được phê duyệt, đọc thử chương công trình xử lý.
- Đã kiểm giấy chứng nhận quan trắc và phạm vi thông số của phòng thí nghiệm.
- Đã tự tra hoặc hỏi Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh xem dự án thuộc nhóm nào, không chỉ nghe đơn vị nói.
- Hợp đồng có phạm vi, sản phẩm giao, tiến độ theo mốc, trách nhiệm chỉnh sửa, thanh toán theo mốc.
- Phí nhà nước tách riêng, nộp có chứng từ.
- Không có bất kỳ gợi ý nào về khai thấp công suất hay chia nhỏ dự án.
Mục thứ năm quan trọng hơn vẻ ngoài của nó. Khi bạn tự biết dự án thuộc nhóm nào, đơn vị không thể dẫn bạn đi theo một hướng sai mà bạn không nhận ra.
Nếu đã lỡ ký với đơn vị có dấu hiệu đáng ngờ
Chưa muộn để hạn chế thiệt hại. Làm theo trình tự:
- Dừng mọi khoản thanh toán chưa đến hạn cho đến khi làm rõ.
- Yêu cầu bằng văn bản: bản mềm hồ sơ hiện có, phiếu kết quả gốc, biên bản lấy mẫu, danh sách phòng thí nghiệm.
- Nhờ một đơn vị khác hoặc chuyên gia độc lập đọc hồ sơ, đánh giá có dùng tiếp được phần nào không.
- Nếu hồ sơ đã nộp mà có số liệu đáng ngờ, trao đổi với cơ quan tiếp nhận để rút hoặc bổ sung, thay vì chờ bị phát hiện.
- Thanh lý hợp đồng theo khối lượng thật đã làm, lưu toàn bộ trao đổi.
- Nếu bị yêu cầu khoản tiền không có chứng từ hoặc có dấu hiệu lừa đảo, giữ bằng chứng và trình báo cơ quan có thẩm quyền.
Bước bốn khó về tâm lý nhưng là bước giảm rủi ro nhiều nhất. Cơ quan nhà nước thường nhìn khác hẳn một cơ sở tự đến nói rõ vấn đề so với một cơ sở bị phát hiện khi kiểm tra.
Câu hỏi thường gặp
Có đơn vị nào thật sự cam kết được hồ sơ môi trường chắc chắn được duyệt không?
Không. Việc phê duyệt thuộc thẩm quyền cơ quan thẩm định và dựa trên ý kiến hội đồng. Đơn vị tư vấn chỉ cam kết được chất lượng hồ sơ, tiến độ phần của mình và trách nhiệm chỉnh sửa đến khi có quyết định.
Chia dự án thành nhiều giai đoạn có phải là lách luật không?
Dự án thật sự đầu tư theo giai đoạn thì được thể hiện đầy đủ trong hồ sơ theo quy định. Cố tình chia nhỏ hay khai thấp công suất để rơi xuống nhóm thủ tục nhẹ hơn là sai quy định và rủi ro cao cho cơ sở.
Làm sao biết phiếu kết quả quan trắc là thật?
Đối chiếu tên tổ chức và mã số chứng nhận trên phiếu với giấy chứng nhận, kiểm biên bản lấy mẫu có chữ ký người của cơ sở có mặt hôm đó, và hỏi kỹ thuật viên về phòng thí nghiệm phân tích.
Đơn vị tư vấn đòi tiền ngoài hợp đồng để lo hồ sơ thì làm gì?
Không trả các khoản không có chứng từ và không ghi trong hợp đồng. Phí nhà nước có chứng từ thu theo quy định. Giữ lại tin nhắn, thư từ làm bằng chứng nếu cần trình báo.
Giá rẻ có phải lúc nào cũng là dấu hiệu xấu không?
Không hẳn. Giá thấp có thể do đơn vị ở gần, dự án đơn giản hoặc phạm vi hẹp hơn. Cần đưa báo giá về cùng danh sách hạng mục để biết rẻ vì làm ít việc hơn hay vì làm hiệu quả hơn.