Không phải việc môi trường nào cũng cần thuê tư vấn. Đăng ký môi trường của cơ sở nhỏ, sổ theo dõi chất thải, việc ký hợp đồng thu gom rác thì chủ cơ sở tự làm được; báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM) và hồ sơ giấy phép môi trường cho cơ sở có công trình xử lý thì gần như phải thuê; còn lấy mẫu, phân tích, quan trắc để nộp cơ quan nhà nước thì bắt buộc do đơn vị có chứng nhận đủ điều kiện thực hiện.
Ranh giới giữa ba nhóm này nằm ở hai chỗ: hồ sơ có cần dự báo, tính toán chuyên môn hay không, và số liệu có phải đo bằng thiết bị, phòng thí nghiệm hay không. Phần dưới đi lần lượt từng nhóm, kèm sáu câu tự hỏi trước khi quyết, ba tình huống giả định và những lỗi hay gặp ở cả hai phía: người tự làm quá sức và người thuê cả việc mình làm được.
Ba nhóm việc môi trường và mức chuyên môn mỗi nhóm cần
Bảng dưới gom các việc mà một cơ sở sản xuất, trang trại hay dự án thường gặp, xếp theo mức chuyên môn. Cột cuối là lý do, để bạn tự đặt việc của mình vào đúng hàng.
| Việc | Tự làm được không | Vì sao |
|---|---|---|
| Đăng ký môi trường cho xưởng, trại, hộ kinh doanh nhỏ | Thường tự làm được | Mẫu khai có sẵn, nội dung là mô tả hoạt động, nguồn thải và cách đang xử lý; không cần mô hình dự báo |
| Sổ theo dõi chất thải, hợp đồng thu gom, chứng từ chuyển giao chất thải nguy hại | Tự làm, nên có người phụ trách cố định | Là việc ghi chép đều đặn, ai nắm hoạt động hằng ngày làm tốt hơn người ngoài |
| Báo cáo công tác bảo vệ môi trường hằng năm | Cơ sở nhỏ tự làm được; cơ sở có quan trắc nhiều điểm nên nhờ người quen việc | Cần tổng hợp số liệu cả năm, đối chiếu với giấy phép, giải trình chỗ vượt |
| Báo cáo ĐTM | Gần như phải thuê | Cần khảo sát hiện trạng, dự báo lan truyền, tính toán công trình xử lý, bảo vệ trước hội đồng |
| Hồ sơ đề nghị cấp giấy phép môi trường cho cơ sở có hệ thống xử lý nước thải, khí thải | Nên thuê | Phải thuyết minh công nghệ, tính lưu lượng, đề xuất giới hạn xả và kế hoạch vận hành thử nghiệm |
| Lấy mẫu, phân tích, quan trắc định kỳ để nộp cơ quan | Bắt buộc thuê đơn vị có chứng nhận | Kết quả chỉ có giá trị khi do tổ chức đủ điều kiện dịch vụ quan trắc thực hiện, trong phạm vi thông số được công nhận |
Bảng chỉ là khung. Cùng là xưởng gỗ nhưng một xưởng mười thợ không sơn và một xưởng có buồng phun sơn với lò hơi là hai mức thủ tục khác hẳn. Bạn nên tra loại hình, quy mô, công suất của mình với danh mục kèm nghị định hướng dẫn Luật Bảo vệ môi trường 2020 bản hiện hành trước khi kết luận mình thuộc hàng nào.
Những việc chủ cơ sở nhỏ tự làm được nếu chịu khó
Với cơ sở chỉ thuộc diện đăng ký môi trường, thuê trọn gói đôi khi tốn hơn mức cần. Những việc dưới đây một người cẩn thận trong cơ sở làm được, miễn có thời gian đọc hướng dẫn và hỏi cán bộ tiếp nhận ở xã:
- Khai đăng ký môi trường: mô tả sản phẩm, công suất, nguyên liệu, nước dùng, nguồn thải và cách đang xử lý. Nộp tại UBND cấp xã theo hướng dẫn hiện hành.
- Lập danh mục chất thải: rác sinh hoạt, chất thải công nghiệp thông thường, chất thải nguy hại như giẻ dính dầu, bao bì hoá chất, bóng đèn hỏng. Phân loại tại nguồn và có chỗ chứa riêng.
- Ký hợp đồng thu gom: với đơn vị thu gom rác tại địa phương và đơn vị có giấy phép xử lý chất thải nguy hại; lưu đủ chứng từ mỗi lần chuyển giao.
- Ghi sổ vận hành: ngày vận hành bể tự hoại, hố ga, bộ lọc bụi; ngày hút bùn; ngày thay vật liệu lọc.
- Theo dõi văn bản mới: mỗi quý xem trang thông tin của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh hoặc hỏi xã xem có thay đổi về mẫu, nơi nộp.
Điểm chung của các việc này: không có con số nào phải dự báo, không có công trình nào phải tính kích thước. Khi một việc bắt đầu đòi hỏi những thứ đó, đó là lúc nên tính chuyện thuê.
Việc gần như phải thuê: ĐTM và giấy phép môi trường có công trình xử lý
Báo cáo ĐTM không phải bản khai. Nó gồm mô tả dự án đến mức công nghệ và cân bằng vật chất, khảo sát hiện trạng môi trường nền có lấy mẫu, dự báo tác động trong thi công và vận hành, đề xuất công trình giảm thiểu có tính toán, chương trình quản lý và giám sát. Sau đó còn phải trình bày trước hội đồng thẩm định và chỉnh sửa theo ý kiến. Luật Bảo vệ môi trường 2020 cho phép chủ dự án tự thực hiện ĐTM nếu đủ điều kiện về người và phương tiện, nhưng thực tế rất ít doanh nghiệp vừa có đội chuyên môn vừa có thiết bị đo đạc.
Hồ sơ giấy phép môi trường cho cơ sở có hệ thống xử lý nước thải, khí thải cũng nặng tương tự. Cơ quan cấp phép cần biết lưu lượng xả lớn nhất, thông số ô nhiễm, giới hạn đề nghị cấp phép, vị trí xả, phương án vận hành thử nghiệm, kế hoạch quan trắc. Viết sai một con số lưu lượng là cả giấy phép lệch theo, và cơ sở sẽ phải xin điều chỉnh sau.
Ngay cả khi thuê, chủ dự án vẫn là người chịu trách nhiệm trước pháp luật về nội dung hồ sơ. Vì vậy việc thuê không có nghĩa là giao rồi quên: bạn vẫn phải cấp dữ liệu đúng, đọc bản nháp và chấp nhận những cam kết mà mình làm được.
Việc bắt buộc giao đơn vị có chứng nhận: lấy mẫu, phân tích, quan trắc
Đây là nhóm không có lựa chọn tự làm. Kết quả quan trắc môi trường dùng để lập ĐTM, hồ sơ giấy phép, báo cáo định kỳ hay đối chứng khi bị kiểm tra phải do tổ chức có giấy chứng nhận đủ điều kiện hoạt động dịch vụ quan trắc môi trường thực hiện, và chỉ đúng những thông số nằm trong phạm vi được chứng nhận. Cơ sở mua máy đo cầm tay để tự theo dõi vẫn được, thậm chí nên làm, nhưng con số đó chỉ để vận hành nội bộ.
Đơn vị tư vấn ĐTM có thể có phòng thí nghiệm riêng hoặc hợp đồng với một phòng thí nghiệm khác. Cả hai cách đều hợp lệ nếu đơn vị đo đạc có chứng nhận còn hiệu lực. Khi nhận phiếu kết quả, bạn nên xem tên tổ chức thực hiện, mã số chứng nhận ghi trên phiếu, ngày lấy mẫu và vị trí lấy mẫu có khớp với điểm quan trắc trong giấy phép không.
Nếu cơ sở thuộc diện quan trắc tự động, liên tục, việc lắp đặt, kiểm định thiết bị và truyền dữ liệu cũng là phần chuyên môn riêng, thường do nhà cung cấp thiết bị và đơn vị kiểm định đảm nhận chứ không phải đơn vị viết hồ sơ.
Sáu câu tự hỏi trước khi quyết thuê hay tự làm
Trả lời thật lòng sáu câu này, mỗi câu "có" nghiêng thêm một nấc về phía thuê:
- Hồ sơ của bạn có phần dự báo, tính toán, mô phỏng lan truyền hay thiết kế công trình xử lý không?
- Có phải nộp kết quả đo đạc, phân tích mẫu kèm hồ sơ không?
- Có phải bảo vệ hồ sơ trước hội đồng thẩm định hoặc đoàn kiểm tra thực tế không?
- Trong cơ sở có ai từng làm thủ tục môi trường, đọc được quy chuẩn kỹ thuật quốc gia và hiểu chữ "giới hạn xả" không?
- Dự án có mốc tiến độ ràng buộc với ngân hàng, đối tác hay hạn khởi công mà trễ một tháng là thiệt hại lớn không?
- Cơ sở có ở gần khu dân cư, nguồn nước sinh hoạt, khu bảo tồn hoặc đang có phản ánh của người dân không?
Hai câu đầu mà "có" thì gần như chắc phải thuê ít nhất một phần. Chỉ câu thứ tư "có" mà các câu khác "không" thì thường tự làm được, có thể thuê người rà lại một buổi trước khi nộp.
Ba tình huống giả định để đối chiếu
Xưởng gỗ anh Tâm, mười hai thợ, không phun sơn. Chỉ cưa, bào, ghép; có hệ thống hút bụi túi vải. Thường chỉ thuộc diện đăng ký môi trường. Anh Tâm tự khai, tự ký hợp đồng thu gom mùn cưa và giẻ dầu. Chỗ đáng thuê duy nhất là nhờ người quen việc xem lại tờ khai một lần để không bỏ sót nguồn thải.
Trại heo ở xã C, vùng trung du, đang định nâng quy mô. Khi tăng số đầu heo, trại có thể chuyển sang nhóm phải có giấy phép môi trường, thậm chí phải lập ĐTM tuỳ quy mô và vị trí. Phần tính toán bể biogas, hồ sinh học, lưu lượng nước thải và phương án xả ra kênh nên giao tư vấn; phần ghi sổ, hợp đồng bán phân, chứng từ thì chủ trại giữ.
Công ty TNHH B, nhà máy bao bì nhựa trong khu công nghiệp. Có buồng in, dung môi, khí thải. Công ty có một cán bộ an toàn môi trường. Hợp lý nhất là thuê tư vấn cho hồ sơ giấy phép và quan trắc, còn cán bộ nội bộ tự làm báo cáo hằng năm, sổ chất thải nguy hại và làm đầu mối cấp dữ liệu.
Lỗi hay gặp ở cả hai phía
Tự làm nhưng chép mẫu của cơ sở khác. Tờ khai lấy từ xưởng cùng ngành nên ghi cả nguồn thải mình không có, hoặc thiếu nguồn mình có. Cán bộ tiếp nhận hỏi lại một câu là lộ.
Thuê trọn gói rồi không đọc bản nháp. Hồ sơ ghi cam kết vận hành hệ thống xử lý hai mươi bốn giờ trong khi xưởng chạy một ca. Khi kiểm tra, cơ sở bị đối chiếu theo đúng chữ đã ký.
Tự đo bằng máy cầm tay rồi đem nộp. Kết quả không được chấp nhận vì không do tổ chức có chứng nhận thực hiện, mất thời gian làm lại.
Thuê cả những việc ghi chép hằng ngày. Đơn vị bên ngoài không có mặt khi xe thu gom đến, sổ sách bị điền dồn cuối năm, số liệu không khớp chứng từ.
Chờ có phản ánh mới đi làm thủ tục. Lúc đó vừa phải xử lý khiếu nại vừa phải hoàn thiện hồ sơ, giá thuê cao hơn vì gấp và không còn chỗ thương lượng tiến độ.
Câu hỏi thường gặp
Cơ sở nhỏ có bắt buộc thuê tư vấn để làm đăng ký môi trường không?
Không bắt buộc. Đăng ký môi trường là bản khai theo mẫu, chủ cơ sở tự làm và nộp tại UBND cấp xã. Chỉ nên nhờ người có kinh nghiệm rà lại nếu bạn không chắc về danh mục nguồn thải.
Chủ dự án có được tự lập báo cáo ĐTM không?
Luật Bảo vệ môi trường 2020 cho phép chủ dự án tự thực hiện nếu đáp ứng điều kiện về cán bộ chuyên môn và cơ sở vật chất theo nghị định hướng dẫn. Thực tế phần lớn chủ dự án thuê đơn vị tư vấn vì khó đủ các điều kiện đó.
Thuê tư vấn rồi thì ai chịu trách nhiệm nếu hồ sơ sai?
Trước cơ quan nhà nước, chủ dự án chịu trách nhiệm về nội dung hồ sơ và việc thực hiện cam kết. Trách nhiệm của đơn vị tư vấn với chủ dự án được xác định trong hợp đồng, nên điều khoản này cần viết rõ trước khi ký.
Có thể dùng máy đo cầm tay của xưởng để thay quan trắc định kỳ không?
Không thay được. Máy cầm tay chỉ để tự theo dõi vận hành. Kết quả nộp cơ quan nhà nước phải do tổ chức có chứng nhận đủ điều kiện dịch vụ quan trắc thực hiện, trong phạm vi thông số được chứng nhận.
Nếu chỉ thuê một phần thì nên thuê phần nào trước?
Thuê phần cần đo đạc và tính toán trước: quan trắc, thuyết minh công trình xử lý, dự báo tác động. Phần ghi chép, lưu chứng từ, phân loại chất thải thì người trong cơ sở làm sẽ chính xác và rẻ hơn.