Chương trình quản lý và giám sát môi trường trong báo cáo ĐTM gồm hai phần: bảng tổng hợp chương trình quản lý (giai đoạn nào, tác động nào, công trình hay biện pháp nào, ai làm, kinh phí, thời gian) và chương trình giám sát (theo dõi chất thải và môi trường ở vị trí nào, thông số gì, tần suất ra sao, so với quy chuẩn nào) cho từng giai đoạn của dự án. Đây là chương ngắn nhưng gắn trực tiếp với nghĩa vụ quan trắc mà cơ sở phải thực hiện sau này.
Nhiều báo cáo coi chương này là phần chép lại bảng từ chương 3, rồi gắn thêm "giám sát định kỳ" cho mọi thứ. Kết quả là chương trình hoặc quá mỏng, hoặc nặng tới mức cơ sở không theo nổi. Viết đúng thì chương này là bản kế hoạch theo dõi gọn mà người phụ trách môi trường cầm theo hằng năm. Phần dưới đi qua cách chọn từng yếu tố, với ví dụ một nhà máy chế biến thuỷ sản giả định của Công ty TNHH C.
Bảng tổng hợp chương trình quản lý: một dòng cho mỗi tác động chính
Bảng tổng hợp gom toàn bộ chương 3 lại thành dạng tra cứu. Mỗi dòng trả lời đủ năm câu: giai đoạn nào, hoạt động gì, tác động gì, biện pháp hoặc công trình gì, ai chịu trách nhiệm, khi nào hoàn thành, tốn bao nhiêu. Ví dụ vài dòng:
| Giai đoạn và hoạt động | Tác động | Công trình, biện pháp | Trách nhiệm, thời gian |
|---|---|---|---|
| Thi công, vận chuyển vật liệu | Bụi trên đường liên thôn | Phủ bạt, rửa bánh xe, tưới ẩm theo tần suất | Nhà thầu, suốt thời gian thi công |
| Vận hành, sơ chế nguyên liệu | Nước thải giàu hữu cơ, dầu mỡ | Hệ thống xử lý nước thải theo công suất thiết kế | Chủ dự án, xong trước vận hành thử nghiệm |
| Vận hành, kho lạnh | Rủi ro rò rỉ khí làm lạnh | Cảm biến rò rỉ, quy trình ứng phó, diễn tập | Chủ dự án, định kỳ hằng năm |
| Vận hành, phế phụ phẩm | Mùi, nước rỉ | Kho kín, thu gom trong ngày, hợp đồng tiêu thụ | Chủ dự án, hằng ngày |
Bảng này còn có cột kinh phí. Con số ở đây phải khớp với dự toán công trình bảo vệ môi trường ở chương 3 và với tổng vốn ở chương 1. Ba chỗ ghi ba con số khác nhau là lỗi hội đồng nhắc rất nhiều.
Giám sát giai đoạn thi công: giám sát gì cho vừa
Thi công thường ngắn, nên chương trình giám sát giai đoạn này nên gọn và tập trung vào những tác động người dân cảm nhận ngay. Danh sách thường gặp:
- Không khí và tiếng ồn tại khu dân cư gần công trường nhất và dọc tuyến vận chuyển chính, vào thời điểm thi công các hạng mục gây bụi, ồn lớn.
- Nước mặt tại điểm nước mưa chảy tràn từ công trường đổ ra kênh, mương, nếu khối lượng san lấp đáng kể.
- Giám sát chất thải rắn xây dựng, chất thải nguy hại của máy thi công: khối lượng phát sinh, nơi tập kết, chứng từ chuyển giao.
- Giám sát sạt lở, xói mòn với dự án trên đất dốc hoặc ven sông.
- Ghi nhận và giải quyết phản ánh của người dân trong quá trình thi công.
Với dự án quy mô nhỏ, thi công vài tháng trong khu công nghiệp, giám sát môi trường xung quanh giai đoạn thi công có thể rất gọn hoặc không cần lấy mẫu, chỉ giám sát chất thải. Mức nào là phù hợp theo hướng dẫn hiện hành và ý kiến cơ quan thẩm định; đừng mặc định chép một chương trình lấy mẫu dày đặc cho mọi dự án.
Giám sát giai đoạn vận hành: bốn quyết định phải đưa ra
Đối tượng giám sát. Ưu tiên giám sát chất thải tại nguồn: nước thải sau xử lý, khí thải tại ống khói. Đây là chỗ cơ sở kiểm soát được và là đối tượng của quy chuẩn xả thải. Giám sát môi trường xung quanh chỉ thêm khi có lý do: nguồn tiếp nhận nhạy cảm, khu dân cư sát bên, yêu cầu của cơ quan thẩm định.
Vị trí. Nước thải lấy tại điểm sau công trình xử lý, trước khi xả ra nguồn tiếp nhận hoặc đấu nối. Khí thải lấy tại lỗ lấy mẫu trên ống khói, nên thiết kế lỗ và sàn công tác ngay từ đầu. Mỗi vị trí ghi toạ độ và có trên sơ đồ.
Thông số. Theo đặc trưng chất thải của dự án và danh mục trong quy chuẩn tương ứng. Nhà máy thuỷ sản thường quan tâm các thông số hữu cơ, chất rắn lơ lửng, dầu mỡ, nitơ, phốt pho, vi sinh, clo dư nếu dùng clo khử trùng. Đừng đưa thông số không liên quan chỉ cho đủ cột.
Tần suất. Tần suất quan trắc định kỳ, và việc cơ sở có thuộc diện quan trắc tự động, liên tục hay không, phụ thuộc loại hình, lưu lượng xả thải và quy định hiện hành. Báo cáo ĐTM ghi theo đúng quy định, ghi rõ căn cứ, không tự hạ thấp và cũng không nên tự đặt dày hơn nhiều khi không có lý do.
Ví dụ khung giám sát vận hành cho nhà máy thuỷ sản giả định
Bảng dưới minh hoạ cách trình bày chương trình giám sát vận hành của nhà máy Công ty C, xả nước thải ra một con sông sau xử lý. Tần suất ghi "theo quy định" vì con số cụ thể phải tra theo văn bản hiện hành và lưu lượng xả của chính cơ sở.
| Đối tượng | Vị trí | Thông số chính | Tần suất, căn cứ |
|---|---|---|---|
| Nước thải sau xử lý | Hố ga sau bể khử trùng, trước cửa xả | Thông số hữu cơ, chất rắn lơ lửng, dầu mỡ, nitơ, phốt pho, vi sinh, clo dư | Định kỳ theo quy định; xem xét diện quan trắc tự động theo lưu lượng |
| Khí thải lò hơi | Lỗ lấy mẫu trên ống khói | Bụi, các khí đặc trưng của nhiên liệu đốt | Định kỳ theo quy định và quy chuẩn khí thải tương ứng |
| Nước sông nơi tiếp nhận | Thượng lưu và hạ lưu cửa xả | Các thông số trùng với nước thải | Chỉ đặt nếu cơ quan thẩm định yêu cầu hoặc nguồn tiếp nhận nhạy cảm |
| Chất thải rắn, nguy hại | Kho lưu giữ | Khối lượng, chứng từ chuyển giao | Ghi sổ thường xuyên, tổng hợp theo kỳ báo cáo |
| Vận hành hệ thống xử lý | Nhà điều hành trạm xử lý | Lưu lượng, hoá chất sử dụng, sự cố | Nhật ký hằng ngày |
Cách trình bày này cho thấy ngay cái gì là bắt buộc theo quy định, cái gì đặt thêm vì điều kiện riêng của dự án. Chủ dự án nhìn vào sẽ dễ ước chi phí và biết ai làm việc gì.
Giám sát chất thải rắn, chất thải nguy hại và các nội dung không lấy mẫu
Không phải giám sát nào cũng là lấy mẫu gửi phòng thí nghiệm. Với chất thải rắn sinh hoạt, chất thải rắn công nghiệp thông thường, chất thải nguy hại, giám sát nghĩa là theo dõi khối lượng phát sinh, việc phân loại, điều kiện lưu giữ và chứng từ chuyển giao. Chương trình nên nêu ai ghi chép, ghi vào sổ gì, bao lâu tổng hợp một lần, lưu chứng từ bao lâu.
Với nhà máy thuỷ sản của Công ty C, phần này gồm: khối lượng đầu vỏ, nội tạng bán cho cơ sở chế biến thức ăn chăn nuôi (có hợp đồng, có phiếu cân); khối lượng bùn từ hệ thống xử lý nước thải; dầu nhớt thải, bóng đèn, bao bì hoá chất chuyển giao cho đơn vị có giấy phép xử lý chất thải nguy hại. Khi kiểm tra, đoàn thường đối chiếu khối lượng trong sổ với công suất sản xuất; lệch quá xa là bị hỏi.
Có thể thêm các nội dung giám sát khác: theo dõi lún, sạt lở với hồ chứa nước thải trên đất yếu; theo dõi mực nước và chất lượng nước giếng quan trắc đối với bãi chứa, hồ sinh học có nguy cơ thấm; theo dõi tình trạng vận hành các thiết bị xử lý (nhật ký vận hành). Những nội dung này rẻ nhưng hữu ích khi có tranh chấp.
Từ ĐTM sang giấy phép môi trường và quan trắc thực tế
Chương trình giám sát trong ĐTM là đề xuất ở giai đoạn dự án. Khi cơ sở xin giấy phép môi trường, nội dung quan trắc chất thải sẽ được xác định trong giấy phép và trở thành nghĩa vụ trực tiếp. Vì vậy chương trình trong ĐTM nên được viết sao cho chuyển sang được: vị trí rõ, thông số rõ, tần suất có căn cứ.
Chủ dự án nên hình dung trước chi phí duy trì chương trình mỗi năm: số mẫu, số thông số, số đợt, có thuê đơn vị quan trắc không, có lắp thiết bị đo tự động không. Chương trình đẹp trên giấy mà cơ sở không trả nổi thì đến năm thứ hai sẽ bị bỏ dở, và đó là vi phạm.
Một điểm thực tế: kết quả giám sát sẽ là thứ cơ sở báo cáo trong báo cáo công tác bảo vệ môi trường hằng năm. Nếu thông số và vị trí ở ĐTM, giấy phép, kế hoạch quan trắc thực tế mỗi chỗ một kiểu, cán bộ phụ trách môi trường sẽ rất vất vả khi tổng hợp. Thống nhất ngay từ đầu tiết kiệm công sức nhiều năm.
Rà chương trình giám sát trong bản thảo: các bước cho chủ dự án
Trước khi duyệt bản thảo, cán bộ môi trường hoặc chủ dự án có thể tự rà nhanh theo trình tự sau:
- Liệt kê các công trình xử lý chất thải ở chương 3. Mỗi công trình có điểm giám sát đầu ra tương ứng chưa.
- Kiểm tra mỗi điểm giám sát nước thải, khí thải có ghi quy chuẩn so sánh và cột áp dụng chưa.
- Kiểm tra tần suất có ghi căn cứ không; hỏi đơn vị tư vấn cơ sở có thuộc diện quan trắc tự động, liên tục theo quy định hiện hành không.
- Đánh dấu các điểm giám sát môi trường xung quanh; với mỗi điểm, hỏi vì sao cần và có thể bỏ được không.
- Ước chi phí một năm của toàn bộ chương trình, so với ngân sách vận hành.
- Kiểm tra bảng tổng hợp chương trình quản lý có khớp kinh phí và tiến độ với chương 1, chương 3 chưa.
Sáu bước này mất vài giờ. Nếu thấy chỗ nào không giải thích được, đưa lại cho đơn vị tư vấn trước khi nộp, đừng để hội đồng hỏi giữa buổi họp.
Câu hỏi thường gặp
Chương trình giám sát trong ĐTM có phải là nghĩa vụ bắt buộc sau này không?
Nội dung được phê duyệt cùng báo cáo là căn cứ để cơ sở thực hiện và để cơ quan quản lý kiểm tra. Khi cơ sở được cấp giấy phép môi trường, nghĩa vụ quan trắc chất thải cụ thể sẽ theo nội dung ghi trong giấy phép.
Dự án nhỏ có phải giám sát môi trường xung quanh không?
Không phải lúc nào cũng cần. Nhiều dự án chỉ cần giám sát chất thải tại nguồn. Giám sát môi trường xung quanh thường được đặt ra khi có đối tượng nhạy cảm gần, nguồn tiếp nhận yếu, hoặc cơ quan thẩm định yêu cầu.
Ai được thực hiện quan trắc theo chương trình giám sát?
Việc lấy mẫu, phân tích phải do đơn vị có chứng nhận đủ điều kiện hoạt động dịch vụ quan trắc môi trường thực hiện. Cơ sở có phòng thí nghiệm riêng muốn tự làm thì phòng đó cũng phải đáp ứng điều kiện theo quy định.
Tần suất giám sát nước thải bao lâu một lần?
Tần suất phụ thuộc loại hình, lưu lượng xả thải và quy định hiện hành, có trường hợp phải quan trắc tự động, liên tục. Bạn tra nghị định hướng dẫn đang có hiệu lực hoặc hỏi Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh, không dựa vào báo cáo của cơ sở khác.
Kinh phí giám sát môi trường có phải ghi trong báo cáo ĐTM không?
Nên ghi trong bảng tổng hợp chương trình quản lý, ước theo năm. Con số giúp chủ dự án tự kiểm khả năng duy trì, và giúp hội đồng đánh giá chương trình có thực tế không.
Có được điều chỉnh chương trình giám sát sau khi ĐTM được duyệt không?
Có thể, khi cơ sở xin giấy phép môi trường hoặc khi có thay đổi theo quy định. Việc tự ý bỏ điểm giám sát, giảm tần suất mà không qua thủ tục là vi phạm. Muốn điều chỉnh, hỏi cơ quan cấp phép trước.