Chương 1 của báo cáo ĐTM phải mô tả dự án tới mức một kỹ sư không đến hiện trường vẫn tính ra được dự án dùng bao nhiêu nước, thải ra những dòng chất thải nào, mỗi dòng bao nhiêu và ở đâu. Muốn vậy chương này cần vị trí và khoảng cách tới các đối tượng nhạy cảm, quy mô và công suất, sơ đồ công nghệ có ghi dòng thải ở từng công đoạn, bảng nguyên liệu, nhiên liệu, hoá chất, cân bằng nước, danh mục hạng mục công trình và biện pháp thi công.
Chương 1 thường được giao cho người mới trong nhóm tư vấn vì tưởng chỉ là chép từ báo cáo khả thi. Thực tế đây là chương hội đồng thẩm định quay lại nhiều nhất, vì mọi tranh luận ở chương 3 đều bắt đầu bằng câu hỏi "con số này lấy ở đâu". Dưới đây là cách viết từng phần, kèm ví dụ một xưởng chế biến gỗ giả định của anh Tâm ở một xã trung du.
Vị trí dự án: khoảng cách quan trọng hơn toạ độ
Báo cáo cần toạ độ ranh giới khu đất theo hệ toạ độ quy định, tên xã, tỉnh, và các mặt tiếp giáp. Nhưng điều hội đồng đọc kỹ là khoảng cách từ ranh dự án tới những thứ có thể bị ảnh hưởng: nhà dân gần nhất, trường học, trạm y tế, chợ, nguồn nước mặt người dân dùng, giếng khoan cấp nước tập trung, kênh thuỷ lợi, đất trồng lúa, rừng, di tích.
Với xưởng gỗ của anh Tâm, chỉ ghi "cách khu dân cư khoảng 300 mét" là chưa đủ. Nên ghi theo từng hướng: phía đông giáp vườn keo, phía tây cách nhóm nhà thôn A chừng 300 mét, phía nam cách suối nhỏ người dân dẫn nước tưới chừng 150 mét, hướng gió chủ đạo mùa khô thổi từ đâu về đâu. Từ đó chương 3 mới nói được bụi gỗ, tiếng ồn máy cưa ảnh hưởng tới ai.
Phần hiện trạng sử dụng đất cũng nằm ở đây: đất đang là gì (đất trồng cây lâu năm, đất ao, đất đã san lấp), có công trình cũ phải phá dỡ không, có phải chuyển mục đích sử dụng đất trồng lúa, đất rừng không. Chuyển đổi đất trồng lúa hay đất rừng thường là yếu tố nhạy cảm làm dự án rơi vào nhóm phải lập ĐTM, nên phải nêu rõ diện tích.
Quy mô, công suất và hạng mục công trình: liệt kê đủ ba nhóm
Báo cáo khả thi thường chỉ nói nhiều về hạng mục sản xuất. Trong ĐTM, danh mục hạng mục nên chia ba nhóm và nhóm nào cũng cần kích thước, diện tích hoặc công suất:
- Hạng mục chính: nhà xưởng sản xuất, kho nguyên liệu, kho thành phẩm, chuồng trại, khu khai thác. Với xưởng gỗ: khu xẻ, khu sấy, khu chà nhám, khu sơn phủ, mỗi khu bao nhiêu mét vuông.
- Hạng mục phụ trợ: nhà điều hành, nhà ăn, nhà nghỉ công nhân, trạm điện, lò hơi, bể nước, giếng khoan, đường nội bộ, bãi đỗ xe, cây xanh.
- Hạng mục bảo vệ môi trường: hệ thống thoát nước mưa, thu gom và xử lý nước thải (công suất thiết kế), hệ thống hút và lọc bụi, xử lý khí thải lò hơi, kho chất thải rắn thông thường, kho chất thải nguy hại, khu chứa tro, hồ sự cố.
- Hạng mục dùng chung với bên ngoài: điểm đấu nối nước thải vào hệ thống của cụm công nghiệp, đường vận chuyển dùng chung với dân, điểm lấy nước từ kênh.
Nhóm thứ ba rất hay bị viết sơ sài vì lúc lập ĐTM dự án chưa thiết kế chi tiết. Không sao, nhưng phải có quy mô sơ bộ và vị trí. Chương 3 sẽ tính công suất cần có, và hai con số phải gặp nhau.
Công nghệ sản xuất: vẽ sơ đồ có dòng thải ở từng công đoạn
Sơ đồ công nghệ trong báo cáo khả thi thường chỉ có mũi tên nguyên liệu đi vào, sản phẩm đi ra. Trong ĐTM, mỗi công đoạn phải có thêm các mũi tên phụ chỉ chất thải sinh ra: bụi, khí thải, hơi dung môi, nước thải, chất thải rắn, tiếng ồn, nhiệt. Ví dụ ở xưởng anh Tâm: công đoạn xẻ sinh mùn cưa, bìa bắp và tiếng ồn; sấy bằng lò đốt củi sinh khói, tro; chà nhám sinh bụi gỗ mịn; sơn phủ sinh hơi dung môi, cặn sơn, giẻ lau dính sơn (chất thải nguy hại), và nước thải buồng sơn màng nước nếu có.
Kèm sơ đồ là phần thuyết minh ngắn từng công đoạn: thiết bị gì, chạy mấy ca, nhiệt độ hay áp suất nếu liên quan. Không cần viết như giáo trình, chỉ cần đủ để người đọc hiểu chất thải sinh ra từ cơ chế nào. Hội đồng sẽ hỏi ngay nếu sơ đồ có công đoạn sơn mà danh mục chất thải không có cặn sơn.
Nếu dự án dùng công nghệ mới hoặc thiết bị đã qua sử dụng nhập khẩu, nên nói rõ nguồn gốc, năm sản xuất, tình trạng. Thiết bị cũ là câu hỏi quen thuộc vì liên quan tới hiệu suất, tiếng ồn và nguy cơ sự cố.
Bảng nguyên liệu, hoá chất và cân bằng nước: mẫu nên dùng
Hai bảng này là nguồn số liệu cho hầu hết tính toán ở chương 3. Dưới đây là cách trình bày gợi ý, số liệu minh hoạ cho xưởng gỗ giả định, đơn vị tuỳ dự án.
| Hạng mục | Đơn vị | Khối lượng | Ghi chú cần có |
|---|---|---|---|
| Gỗ tròn, gỗ xẻ | mét khối mỗi tháng | theo kế hoạch sản xuất | Tỷ lệ hao hụt thành mùn cưa, bìa bắp |
| Sơn, dung môi | lít mỗi tháng | theo định mức sản phẩm | Thành phần chính, có thuộc danh mục hoá chất cần khai báo không |
| Keo dán | kg mỗi tháng | theo định mức | Loại keo, có chứa chất dễ bay hơi không |
| Củi, viên nén đốt lò sấy | tấn mỗi tháng | theo công suất lò | Nguồn cung, độ ẩm, lượng tro dự kiến |
| Nước sinh hoạt | mét khối mỗi ngày | theo số lao động và định mức | Nguồn cấp: giếng khoan hay nước máy |
| Nước sản xuất | mét khối mỗi ngày | theo công đoạn dùng nước | Lượng tuần hoàn, lượng bổ sung, lượng thải |
| Nước tưới cây, rửa đường | mét khối mỗi ngày | theo diện tích | Không tạo nước thải nhưng tính vào tổng cấp |
Cân bằng nước nên vẽ thành sơ đồ: tổng nước cấp chia vào từng mục đích, mỗi mục đích mất đi bao nhiêu (bay hơi, ngấm vào sản phẩm), thải ra bao nhiêu và đi vào đâu. Lượng nước thải sinh hoạt thường lấy bằng lượng nước cấp sinh hoạt theo quy định hiện hành về tính toán; nói rõ hệ số đã dùng.
Biện pháp thi công, tiến độ và vốn: phần hay bị viết qua loa
Giai đoạn thi công có tác động riêng: bụi do san nền, đào đắp; tiếng ồn máy móc; nước thải sinh hoạt của công nhân xây dựng; nước mưa chảy tràn cuốn đất; chất thải xây dựng; xe chở vật liệu đi qua đường dân sinh. Để chương 3 đánh giá được, chương 1 phải có khối lượng đào đắp, khối lượng vật liệu chính, số chuyến xe ước tính, số công nhân cao điểm, có lán trại tại chỗ không, thời gian thi công bao lâu.
Với dự án cải tạo cơ sở cũ, còn có khối lượng phá dỡ và loại chất thải phá dỡ. Mái lợp tấm xi măng cũ có thể chứa amiăng, đó là loại phải quản lý riêng; nêu rõ để chương 3 có biện pháp.
Tiến độ nên chia mốc: chuẩn bị mặt bằng, xây dựng, lắp đặt thiết bị, vận hành thử nghiệm công trình xử lý chất thải, vận hành chính thức. Tổng vốn đầu tư nên tách riêng phần dành cho công trình bảo vệ môi trường; hội đồng hay so con số này với danh mục công trình để đánh giá tính khả thi. Một hệ thống xử lý nước thải công nghiệp mà dự toán chỉ bằng chi phí một nhà bảo vệ thì sẽ bị hỏi.
Một đoạn mô tả chưa đạt và cách viết lại
So sánh hai cách viết cùng một nội dung giúp thấy rõ chương 1 cần độ cụ thể đến đâu. Ví dụ dưới đây là đoạn mô tả công đoạn sấy của xưởng anh Tâm.
- Bản chưa đạt: "Gỗ sau khi xẻ được đưa vào lò sấy để giảm độ ẩm, đảm bảo chất lượng sản phẩm. Quá trình sấy có phát sinh khí thải nhưng không đáng kể và sẽ được xử lý đạt quy chuẩn." Đoạn này không cho biết lò gì, đốt gì, bao nhiêu, khí thoát ra ở đâu. Chữ "không đáng kể" là kết luận, không phải mô tả.
- Bản viết lại: "Xưởng có hai buồng sấy, mỗi buồng chứa khoảng 30 mét khối gỗ xẻ, nhiệt cấp từ một lò đốt củi và mùn cưa tận dụng, lượng đốt ước tính theo công suất lò ghi ở bảng nhiên liệu. Khói lò thoát qua ống khói cao khoảng 15 mét đặt ở góc tây bắc khu đất, cách nhà dân gần nhất chừng 320 mét. Tro lò thu gom hằng ngày, khối lượng ước tính theo độ tro của nhiên liệu. Mỗi mẻ sấy kéo dài vài ngày, lò chạy liên tục trong thời gian sấy."
- Vì sao bản thứ hai dùng được: có loại và lượng nhiên liệu để tính tải lượng khí thải; có chiều cao, vị trí ống khói và khoảng cách để tính lan truyền; có thời gian hoạt động để biết tác động liên tục hay gián đoạn; có chất thải rắn đi kèm (tro) để chương 3 lo phần lưu giữ.
Số liệu trong đoạn viết lại là minh hoạ. Với dự án thật, mỗi con số đều phải lấy từ thiết kế hoặc thông số thiết bị, và chỗ nào còn ước tính thì ghi rõ là ước tính.
Lỗi hay gặp ở chương 1 và cách sửa
Chép nguyên báo cáo khả thi. Thừa phần tài chính, thiếu dòng thải. Giữ thông tin kỹ thuật, cắt phần phân tích hiệu quả kinh tế, bổ sung dòng thải vào sơ đồ.
Thiếu khoảng cách tới đối tượng nhạy cảm. Chỉ ghi giáp ranh bốn phía. Bổ sung khoảng cách theo từng hướng tới nhà dân, nguồn nước, công trình công cộng, kèm hướng gió và hướng dòng chảy.
Nguyên liệu không có định mức. Ghi tổng khối lượng năm nhưng không nói theo sản phẩm. Khi công suất đổi, không ai biết sửa bảng thế nào. Ghi định mức trên một đơn vị sản phẩm.
Hoá chất ghi tên thương mại. Tên thương mại không cho biết thành phần. Ghi thành phần chính và có thuộc nhóm hoá chất nguy hiểm hay không, kèm phiếu an toàn hoá chất trong phụ lục nếu có.
Không thống nhất số lao động. Chỗ ghi 80 người, chỗ ghi 120 người. Chọn số lao động lúc cao điểm, dùng nhất quán để tính nước thải và rác sinh hoạt.
Bỏ quên hạng mục phụ trợ gây thải. Nhà ăn (dầu mỡ), máy phát điện dự phòng (khí thải, dầu thải), xưởng bảo dưỡng xe (dầu nhớt thải). Rà lại từng hạng mục phụ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Chương 1 báo cáo ĐTM có cần toạ độ ranh giới khu đất không?
Có. Toạ độ các điểm góc ranh giới theo hệ toạ độ quy định giúp cơ quan thẩm định xác định chính xác vị trí, đối chiếu với quy hoạch và các vùng nhạy cảm. Bản vẽ vị trí đặt trong phụ lục, toạ độ ghi ngay trong chương.
Dự án chưa chọn được nhà cung cấp thiết bị thì mô tả công nghệ thế nào?
Mô tả theo công nghệ đã chọn ở báo cáo khả thi với thông số chính và công suất. Khi chọn thiết bị cụ thể mà có thay đổi làm tăng chất thải, chủ dự án cần xem lại quy định về thay đổi so với ĐTM đã được phê duyệt.
Cân bằng nước có bắt buộc vẽ sơ đồ không?
Mẫu không ép hình thức trình bày, nhưng sơ đồ cân bằng nước giúp hội đồng thấy ngay lượng nước thải tính có hợp lý không. Dự án dùng nhiều nước cho sản xuất, như chế biến thực phẩm, chăn nuôi, dệt nhuộm, gần như luôn nên có sơ đồ.
Có cần nêu vốn đầu tư cho công trình bảo vệ môi trường riêng không?
Nên tách riêng. Con số này giúp đánh giá cam kết của chủ dự án có khả thi hay không, và là căn cứ khi kiểm tra việc đầu tư công trình sau này. Ghi theo từng hạng mục công trình thì càng rõ.
Dự án dùng hoá chất nguy hiểm thì chương 1 cần thêm gì?
Ghi tên hoá chất theo thành phần, khối lượng sử dụng và lưu trữ lớn nhất tại một thời điểm, cách lưu trữ. Nếu hoá chất thuộc diện phải có kế hoạch phòng ngừa, ứng phó sự cố hoá chất thì nêu để chương 3 trình bày phần sự cố.
Biện pháp thi công có cần chi tiết như hồ sơ thiết kế không?
Không cần chi tiết như thiết kế tổ chức thi công, nhưng phải có khối lượng đào đắp, vật liệu chính, máy móc chính, số công nhân, lán trại, thời gian thi công. Thiếu các số này thì không đánh giá được tác động giai đoạn xây dựng.