Một báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM) theo mẫu hiện hành gồm phần mở đầu, sáu chương nội dung (thông tin dự án; điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội và hiện trạng môi trường; đánh giá tác động và biện pháp bảo vệ môi trường; phương án cải tạo, phục hồi môi trường hoặc bồi hoàn đa dạng sinh học nếu có; chương trình quản lý và giám sát; kết quả tham vấn), phần kết luận, kiến nghị, cam kết và phụ lục. Khung này đi ra từ Luật Bảo vệ môi trường 2020 và các thông tư hướng dẫn, đã được sửa đổi, bổ sung năm 2025, nên trước khi viết bạn vẫn phải lấy đúng mẫu đang có hiệu lực.
Biết tên chương thì dễ, cái khó là hiểu chương nào đỡ chương nào. Hội đồng thẩm định đọc báo cáo như đọc một chuỗi lập luận: dự án làm gì, đặt ở đâu, môi trường chỗ đó đang ra sao, dự án làm nó thay đổi thế nào, chủ dự án xử lý ra sao, theo dõi bằng cách nào, người dân nói gì. Đứt một mắt xích là cả báo cáo bị hỏi lại. Phần dưới đi lần lượt từng phần theo đúng logic đó.
Phần mở đầu: bốn thứ phải có trước khi vào chương 1
Nhiều người coi phần mở đầu là thủ tục, nhưng cán bộ thẩm định đọc nó trước tiên để biết báo cáo có đứng trên nền pháp lý đúng không. Phần mở đầu thường gồm:
- Xuất xứ dự án: dự án mới hay mở rộng, nâng công suất; ai quyết định chủ trương đầu tư; dự án thuộc nhóm nào theo tiêu chí môi trường; vì sao phải lập ĐTM (thuộc loại hình nào, quy mô nào, có yếu tố nhạy cảm nào). Nếu dự án đã có đánh giá sơ bộ tác động môi trường ở bước trước thì nêu luôn.
- Căn cứ pháp lý và kỹ thuật: luật, nghị định, thông tư, quy chuẩn kỹ thuật áp dụng; văn bản pháp lý của chính dự án (chủ trương đầu tư, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quy hoạch được duyệt); tài liệu kỹ thuật do chủ dự án lập.
- Tổ chức thực hiện: chủ dự án, đơn vị tư vấn (nếu thuê), danh sách người tham gia lập báo cáo kèm chuyên môn, đơn vị lấy mẫu và phân tích.
- Phương pháp đánh giá: phương pháp nào dùng để dự báo, tính toán, lấy mẫu, so sánh. Ghi phương pháp nào thì chương 3 phải thật sự dùng phương pháp đó.
Lỗi thường thấy nhất ở đây là danh sách căn cứ pháp lý chép từ một báo cáo cũ, còn nguyên văn bản đã hết hiệu lực. Hội đồng chỉ cần thấy một dòng như vậy là nghi cả báo cáo được sao chép. Mỗi lần dùng lại khung, hãy rà từng văn bản một với bản tra cứu hiện hành.
Chương 1 – thông tin về dự án: mọi con số tính toán bắt đầu từ đây
Chương 1 mô tả dự án đủ để người đọc hình dung nó tiêu thụ gì và thải ra gì. Ngoài tên dự án, chủ dự án, vị trí, chương này nêu hiện trạng sử dụng đất, khoảng cách tới khu dân cư và các khu vực có yếu tố nhạy cảm (nguồn nước sinh hoạt, khu bảo tồn, đất trồng lúa, di tích), mục tiêu, loại hình, quy mô, công suất, công nghệ sản xuất, các hạng mục công trình chính, phụ trợ và công trình bảo vệ môi trường.
Phần quan trọng nhất với người làm môi trường là nhu cầu nguyên liệu, nhiên liệu, hoá chất, điện, nước và sản phẩm đầu ra. Từ những con số này mới tính được lượng nước thải, lượng khí thải, khối lượng chất thải rắn ở chương 3. Một xưởng gỗ ghi "sử dụng khoảng 20 tấn gỗ mỗi tháng" mà không nói tỷ lệ hao hụt, không nói có sơn phủ hay không, thì chương 3 không có gì để tính bụi và hơi dung môi.
Chương 1 còn có biện pháp tổ chức thi công, tiến độ, tổng vốn đầu tư (trong đó có phần dành cho bảo vệ môi trường) và cách tổ chức quản lý dự án. Viết kỹ chương này là cách tiết kiệm thời gian nhất cho cả bộ hồ sơ, vì hội đồng sẽ quay lại nó mỗi khi nghi ngờ một con số ở chương sau.
Chương 2 – điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội và hiện trạng môi trường
Chương 2 trả lời câu hỏi: trước khi có dự án, khu vực này ra sao. Nội dung gồm điều kiện địa hình, địa chất, khí hậu, thuỷ văn; tình hình kinh tế xã hội của các xã chịu ảnh hưởng; hiện trạng chất lượng không khí, nước mặt, nước dưới đất, đất, trầm tích nếu liên quan; hiện trạng đa dạng sinh học; nhận dạng các đối tượng bị tác động và yếu tố nhạy cảm; sự phù hợp của địa điểm với quy hoạch và khả năng chịu tải của môi trường nơi tiếp nhận chất thải.
Số liệu hiện trạng là "mốc số không". Sau này, khi người dân phản ánh nước kênh bị đục hay mùi hôi, cơ quan quản lý sẽ so kết quả quan trắc với chính mốc này. Vì vậy chương 2 không thể chỉ dựa vào số liệu thống kê chung của tỉnh; phải có số liệu khảo sát, lấy mẫu ngay tại vị trí dự án và nơi tiếp nhận nước thải, khí thải.
Phần điều kiện kinh tế xã hội nên ngắn và đúng chỗ: dân số các thôn gần ranh dự án, nghề chính, nguồn nước người dân đang dùng, các công trình công cộng gần đó như trường học, trạm y tế, chợ. Chép nguyên báo cáo kinh tế xã hội cả xã dài mười trang không giúp gì, chỉ làm hội đồng mất kiên nhẫn.
Chương 3 đến chương 6: mỗi chương trả lời một câu hỏi
Bốn chương sau là phần nặng nhất của báo cáo. Bảng dưới gói mỗi chương vào câu hỏi mà hội đồng đặt ra khi đọc nó, cùng chỗ hay bị vặn.
| Chương | Câu hỏi chương phải trả lời | Chỗ hội đồng hay hỏi |
|---|---|---|
| 3. Đánh giá, dự báo tác động và biện pháp, công trình bảo vệ môi trường | Ở từng giai đoạn (thi công, vận hành), dự án gây ra những tác động gì, lớn cỡ nào, xử lý bằng gì, sự cố thì ứng phó ra sao | Tải lượng tính từ đâu; công trình xử lý có đủ công suất không; nước thải sau xử lý xả vào đâu |
| 4. Phương án cải tạo, phục hồi môi trường hoặc bồi hoàn đa dạng sinh học | Với dự án khai thác khoáng sản, chôn lấp chất thải hoặc làm mất đa dạng sinh học: kết thúc dự án thì trả lại hiện trạng thế nào, ký quỹ ra sao | Phương án có khả thi, khối lượng và dự toán có khớp không |
| 5. Chương trình quản lý và giám sát môi trường | Chủ dự án sẽ theo dõi chất thải và môi trường xung quanh bằng cách nào, ở điểm nào, thông số nào, bao lâu một lần | Điểm giám sát có đúng chỗ xả thải không; thông số có khớp loại chất thải không |
| 6. Kết quả tham vấn | Ai đã được tham vấn, họ góp ý gì, chủ dự án tiếp thu hay giải trình thế nào | Ý kiến của người dân có được trả lời cụ thể không, hay chỉ ghi "tiếp thu" |
Chương 4 không phải dự án nào cũng có; với một xưởng sản xuất hay trại chăn nuôi, chương này thường chỉ ghi một câu "dự án không thuộc đối tượng". Chương 3 thì luôn dày nhất, thường chiếm gần nửa báo cáo.
Kết luận, kiến nghị và cam kết: phần ngắn nhưng có hệ quả pháp lý
Phần kết luận nêu gọn các tác động chính, mức độ, các tác động chưa đánh giá được hết và vì sao. Kiến nghị thường hướng tới cơ quan quản lý hoặc chính quyền địa phương, ví dụ phối hợp về tuyến vận chuyển, về vị trí xả nước thải vào kênh thuỷ lợi. Phần này nên thật, không nên viết kiểu "dự án không gây tác động đáng kể" khi chương 3 vừa liệt kê hàng loạt tác động.
Phần cam kết thì khác hẳn: đây là chỗ chủ dự án cam kết về độ chính xác của số liệu, cam kết thực hiện các biện pháp, công trình bảo vệ môi trường đã nêu, cam kết đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật về môi trường. Sau khi báo cáo được phê duyệt, các cam kết này trở thành căn cứ để thanh tra, kiểm tra đối chiếu. Một câu cam kết "xây hệ thống xử lý nước thải công suất 50 mét khối mỗi ngày" sẽ được cán bộ kiểm tra cầm theo khi xuống cơ sở.
Vì vậy chủ dự án nên tự đọc phần cam kết, không giao hết cho đơn vị tư vấn. Câu nào không làm được, không có kinh phí làm, thì phải nói lại ngay từ bản thảo, đừng để đến lúc vận hành mới phát hiện mình đã cam kết quá sức.
Phụ lục: chỗ chứa bằng chứng cho mọi con số trong thân báo cáo
Phụ lục gồm bản sao văn bản pháp lý của dự án, bản vẽ (mặt bằng tổng thể, mặt bằng thoát nước mưa, thoát nước thải, sơ đồ vị trí điểm lấy mẫu, bản vẽ công trình xử lý), phiếu kết quả phân tích mẫu hiện trạng, biên bản và tài liệu tham vấn, các tính toán chi tiết nếu thân báo cáo chỉ trình bày kết quả.
Nguyên tắc đơn giản: con số nào trong thân báo cáo có nguồn từ bên ngoài thì nguồn đó phải nằm trong phụ lục hoặc được trích dẫn rõ. Kết quả phân tích nước giếng mà không có phiếu kết quả kèm thông tin đơn vị quan trắc thì hội đồng coi như không có. Bản vẽ xử lý nước thải mà khác thông số so với chương 3 là một trong những lý do bị yêu cầu chỉnh sửa phổ biến.
Đừng biến phụ lục thành kho chứa mọi giấy tờ của công ty. Hồ sơ năng lực, giấy khen, ảnh khánh thành không giúp gì cho việc thẩm định. Phụ lục gọn, có mục lục, đánh số trang liên tục thì người đọc tìm được thứ cần tìm trong vài phút.
Dùng khung chương để tự rà bản thảo trước khi nộp
Khi nhận bản thảo từ đơn vị tư vấn, chủ dự án không cần đọc hết từng trang mới biết báo cáo có chắc hay không. Lần theo các mối nối giữa các chương:
- Lấy ba con số ở chương 1: lượng nước cấp mỗi ngày, công suất sản phẩm, số lao động. Tìm xem chương 3 có dùng đúng ba con số đó để tính nước thải, chất thải rắn sinh hoạt không.
- Lấy vị trí xả nước thải ở chương 3. Kiểm tra chương 2 có lấy mẫu hiện trạng ở chính nguồn tiếp nhận đó không.
- Lấy danh sách công trình bảo vệ môi trường ở chương 3. Kiểm tra chương 5 có điểm giám sát ở đầu ra của từng công trình không.
- Đọc các ý kiến ở chương 6. Kiểm tra ý nào đòi thay đổi biện pháp thì chương 3 đã sửa theo chưa.
- Đọc phần cam kết, gạch chân mọi con số và mốc thời gian, hỏi lại bộ phận kỹ thuật xem có thực hiện được không.
Năm bước này mất chừng một buổi, nhưng chặn được phần lớn lỗi "không thống nhất số liệu", loại lỗi mà hội đồng nào cũng nhắc tới trong biên bản họp.
Câu hỏi thường gặp
Báo cáo ĐTM bắt buộc phải theo đúng thứ tự chương của mẫu không?
Nên theo đúng. Mẫu báo cáo được ban hành kèm thông tư hướng dẫn chính là để cơ quan thẩm định đọc nhanh và so sánh được. Đổi thứ tự hay gộp chương làm người đọc phải đi tìm, dễ bị yêu cầu trình bày lại theo mẫu.
Dự án nhỏ có được viết báo cáo ĐTM ngắn hơn không?
Độ dài tuỳ mức độ phức tạp chứ không có số trang tối thiểu. Một trại chăn nuôi quy mô vừa có thể viết gọn hơn nhiều so với một nhà máy hoá chất, miễn đủ các phần theo mẫu và chương 3 tính toán đủ các nguồn thải chính.
Chương 4 về cải tạo, phục hồi môi trường có phải dự án nào cũng viết không?
Không. Chương này dành cho dự án khai thác khoáng sản, chôn lấp chất thải hoặc dự án gây tổn thất đa dạng sinh học phải bồi hoàn. Dự án khác ghi rõ không thuộc đối tượng, không cần viết lấp chỗ trống.
Ai chịu trách nhiệm về nội dung báo cáo ĐTM khi thuê đơn vị tư vấn?
Chủ dự án vẫn là người chịu trách nhiệm trước pháp luật về báo cáo của mình, đơn vị tư vấn chịu trách nhiệm theo hợp đồng và về phần chuyên môn họ thực hiện. Vì vậy chủ dự án nên đọc kỹ chương 1, chương 3 và phần cam kết trước khi ký.
Mẫu báo cáo ĐTM lấy ở đâu cho đúng bản hiện hành?
Mẫu nằm trong phụ lục của thông tư hướng dẫn Luật Bảo vệ môi trường 2020, đã được sửa đổi năm 2025. Bạn nên tra trên cổng văn bản pháp luật chính thức hoặc hỏi trực tiếp Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh nơi nộp hồ sơ.
Báo cáo ĐTM có cần tóm tắt riêng không?
Ngoài báo cáo chính, quá trình tham vấn và công khai thông tin thường cần phần nội dung tóm tắt dễ đọc cho người dân. Cách thể hiện cụ thể theo hướng dẫn hiện hành, bạn nên hỏi cơ quan thẩm định khi chuẩn bị hồ sơ.