Trước khi thẩm định, báo cáo ĐTM dự thảo của dự án phải được đăng tải trên trang thông tin điện tử theo quy định để ai quan tâm cũng đọc và góp ý được; người dân tìm theo tên dự án, tên chủ dự án hoặc địa điểm trên trang của cơ quan thẩm định, thường là Bộ Nông nghiệp và Môi trường với dự án lớn và UBND cấp tỉnh (qua Sở Nông nghiệp và Môi trường) với phần lớn dự án đã phân cấp. Việc đăng tải có thời hạn; hết hạn thì kênh góp ý này đóng, nên biết sớm là có lợi.
Bài này chỉ cách đoán đúng nơi đăng, cách tìm khi không biết tên chính xác của dự án, đọc được gì và không đọc được gì trong bản đăng, cách gửi ý kiến qua kênh này, và phải làm gì nếu tìm mãi không thấy. Phần viết nội dung góp ý sao cho có sức nặng được tách sang một bài riêng.
Đăng tải để tham vấn là gì và ai làm
Theo Luật Bảo vệ môi trường 2020 và các văn bản hướng dẫn, đăng tải báo cáo là một trong các hình thức tham vấn bắt buộc của phần lớn dự án phải lập ĐTM. Chủ dự án gửi báo cáo dự thảo, cơ quan có trách nhiệm đưa lên trang thông tin điện tử theo quy định, và trong một khoảng thời gian, mọi người có thể đọc và gửi ý kiến. Khác với buổi họp dân chỉ mời người ở vùng chịu tác động, kênh này mở cho bất kỳ ai: người dân ở xa nhưng có ruộng gần dự án, người làm nghề nuôi cá ở hạ lưu, nhà nghiên cứu, tổ chức xã hội.
Bản được đăng là bản dự thảo, tức là chủ dự án còn có thể sửa sau khi nhận ý kiến. Đây chính là lúc góp ý có tác dụng nhất: khi báo cáo đã qua thẩm định và được phê duyệt, muốn thay đổi nội dung thì khó hơn nhiều.
Cần phân biệt bản đăng để tham vấn với các thông tin được công khai sau khi dự án đã được duyệt, như quyết định phê duyệt kết quả thẩm định hay giấy phép môi trường. Hai loại này thường nằm ở mục khác nhau trên cùng một trang, và người tìm hay nhầm.
Tìm đúng báo cáo của dự án gần nhà
Người dân thường chỉ biết "sắp có nhà máy ở cánh đồng phía đông". Để từ đó lần ra bản báo cáo, có thể đi theo các bước:
- Hỏi trưởng thôn hoặc UBND cấp xã tên chính thức của dự án và tên chủ dự án. Xã thường đã nhận văn bản xin ý kiến nên biết các thông tin này.
- Đoán cơ quan thẩm định: dự án lớn, liên tỉnh hoặc nằm trong nhóm nhạy cảm đặc biệt thường do Bộ Nông nghiệp và Môi trường thẩm định; phần lớn dự án khác, sau phân cấp năm 2025, do UBND cấp tỉnh thẩm định qua Sở Nông nghiệp và Môi trường. Phân cấp có thể thay đổi, nên khi không chắc thì tìm ở cả hai nơi.
- Trên trang thông tin điện tử của cơ quan đó, tìm mục dành cho tham vấn ĐTM hoặc lấy ý kiến báo cáo ĐTM; dùng ô tìm kiếm với một từ đặc trưng trong tên dự án, như loại hình và tên xã.
- Nếu không có kết quả, thử tên chủ dự án, hoặc lọc theo thời gian đăng gần đây.
- Ghi lại ngày bắt đầu và ngày kết thúc thời hạn lấy ý kiến hiển thị cùng bản đăng.
- Tải bản báo cáo về máy hoặc chụp lại các trang cần thiết, vì sau khi hết thời hạn bản dự thảo có thể không còn hiển thị.
Nếu dùng điện thoại, tải tệp về rồi mở bằng ứng dụng đọc tệp sẽ dễ phóng to các bảng số liệu hơn đọc trực tiếp trên trình duyệt. Báo cáo thường dày vài trăm trang, nên đừng cố đọc hết ngay; bài về cách đọc báo cáo ĐTM có chỉ năm phần nên xem trước.
Trong bản đăng tải có gì, không có gì
Bản đăng tải để tham vấn thường là báo cáo dự thảo gần đầy đủ, nhưng một số phần có thể được che theo quy định. Bảng dưới giúp biết nên tìm gì ở đâu:
| Nội dung | Thường có trong bản đăng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Mô tả dự án, vị trí, quy mô, công nghệ | Có | Phần đầu báo cáo, đọc để biết dự án làm gì |
| Hiện trạng môi trường nền, kết quả lấy mẫu | Có | Xem điểm lấy mẫu có gần nhà, gần giếng, gần ruộng mình không |
| Dự báo tác động, biện pháp giảm thiểu | Có | Phần quan trọng nhất với người dân |
| Chương trình quản lý và giám sát môi trường | Có | Xem vị trí, tần suất quan trắc |
| Thông tin bí mật kinh doanh, công nghệ | Có thể bị che | Chủ dự án được đề nghị che theo quy định, nhưng không được che phần tác động và biện pháp |
| Thông tin cá nhân trong phụ lục | Có thể bị che | Như số giấy tờ, địa chỉ cá nhân |
| Kết quả tham vấn họp dân | Có thể chưa đầy đủ | Vì buổi họp có thể diễn ra song song với thời gian đăng tải |
Nếu thấy phần dự báo tác động hay biện pháp xử lý bị che hoặc bị lược quá nhiều, đó là điều đáng nêu trong ý kiến góp ý: đề nghị công bố đủ phần này để người dân đánh giá được.
Một lưu ý khi đọc bảng số liệu: báo cáo thường có hai loại nồng độ, nồng độ ô nhiễm khi chưa xử lý (dùng để tính toán thiết kế) và nồng độ sau xử lý (dùng để so với quy chuẩn xả thải). Đọc nhầm hai cột này là nguồn hoang mang phổ biến nhất; tiêu đề bảng và chú thích bên dưới thường ghi rõ là cột nào.
Gửi ý kiến qua kênh đăng tải
Cách gửi cụ thể tuỳ từng trang, nhưng thường có một trong các cách sau. Trước khi gửi, chuẩn bị sẵn:
- Họ tên, nơi ở (thôn, xã), cách liên hệ để cơ quan hoặc chủ dự án phản hồi nếu cần. Ý kiến có danh tính rõ ràng được xem xét nghiêm túc hơn ý kiến nặc danh.
- Tên dự án đúng như trên bản đăng, để ý kiến không bị gửi nhầm.
- Nội dung góp ý chia thành từng ý, mỗi ý dẫn tới trang hoặc mục của báo cáo mà mình đang nói tới.
- Bằng chứng kèm theo nếu có: ảnh con mương, giếng, vị trí nhà so với khu đất, ghi chép về hiện tượng ngập, khô hạn hằng năm.
- Bản lưu ý kiến đã gửi: chụp màn hình trang xác nhận, hoặc giữ bản sao nếu gửi bằng văn bản.
Nếu trang có ô góp ý trực tuyến thì gửi tại đó; nếu không, có thể gửi văn bản tới cơ quan thẩm định hoặc gửi qua UBND cấp xã. Dù gửi kênh nào, nên ghi rõ "góp ý cho báo cáo ĐTM của dự án ..." ở dòng đầu để người nhận chuyển đúng bộ phận.
Gửi càng sớm trong thời hạn càng tốt. Ý kiến gửi sát ngày cuối dễ bị chậm khi tổng hợp, còn ý kiến gửi sau khi hết hạn thì chủ dự án không bắt buộc phải đưa vào bảng tổng hợp, dù vẫn có thể được cơ quan quản lý lưu ý.
Tình huống giả định: chị Hoa tìm báo cáo của một xưởng sắp xây
Chị Hoa nuôi cá lồng trên một nhánh sông ở xã C. Nghe nói phía thượng nguồn sắp xây một xưởng chế biến nông sản, chị lo nước thải đổ xuống đoạn sông nhà mình. Trưởng thôn không nhớ tên dự án, chỉ biết "xưởng của Công ty TNHH B". Chị lên UBND xã hỏi cán bộ phụ trách môi trường và được cho biết xã vừa nhận công văn xin ý kiến về báo cáo ĐTM, trong đó có tên đầy đủ của dự án.
Với tên đó, chị tìm trên trang của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh nhưng không thấy, vì từ khoá chị gõ là "xưởng nông sản" trong khi tên dự án ghi "nhà máy chế biến". Đổi sang tìm theo tên công ty thì ra ngay. Bản đăng còn mười mấy ngày nữa là hết hạn lấy ý kiến.
Chị không đọc hết vài trăm trang. Chị mở mục lục, tìm vị trí cửa xả, lưu lượng nước thải dự kiến và các điểm lấy mẫu nước mặt. Chị thấy điểm lấy mẫu gần nhất cách khu lồng cá khá xa về phía thượng nguồn và báo cáo không nhắc tới hoạt động nuôi cá lồng ở hạ lưu. Hai điều đó trở thành hai ý góp ý cụ thể của chị, mỗi ý ghi kèm số trang, gửi qua ô góp ý trên trang và một bản giấy qua xã.
Bài học rút ra: tên gọi trong dân thường khác tên trên hồ sơ, nên hỏi xã trước khi tìm; và không cần đọc hết báo cáo, chỉ cần đọc kỹ những phần đụng tới chuyện nhà mình.
Tìm không thấy hoặc đã hết thời hạn thì làm gì
Có vài lý do khiến không tìm thấy: dự án chưa tới bước lập ĐTM, dự án chỉ thuộc diện giấy phép môi trường hoặc đăng ký môi trường nên không có bước đăng tải, tìm nhầm cơ quan, hoặc tên dự án trên trang khác với tên người dân quen gọi. Trước khi kết luận là dự án không làm thủ tục, nên hỏi UBND cấp xã xem dự án đã gửi văn bản xin ý kiến hay chưa.
Nếu hết thời hạn đăng tải mà chưa kịp góp ý, kênh tham vấn này đã đóng, nhưng việc tham gia chưa hết. Người dân vẫn có thể gửi ý kiến bằng văn bản tới cơ quan thẩm định trong giai đoạn thẩm định, qua UBND cấp xã, hoặc nêu tại buổi họp tham vấn nếu buổi họp chưa diễn ra. Sau khi dự án được duyệt, quyền được biết các thông tin như quyết định phê duyệt, giấy phép môi trường, kết quả quan trắc vẫn còn.
Điều không nên làm là chia sẻ bản báo cáo kèm bình luận suy đoán trên mạng xã hội trước khi hỏi kênh chính thống. Một con số đọc nhầm, như lấy nồng độ trước xử lý thành nồng độ xả thải, dễ gây hoang mang cho cả thôn, và làm ý kiến chính đáng của bà con bị xem nhẹ.
Câu hỏi thường gặp
Bản báo cáo ĐTM đăng tải có được tải về không?
Thường là được, vì mục đích đăng tải là để mọi người đọc và góp ý. Nên tải về ngay khi tìm thấy, vì sau khi hết thời hạn lấy ý kiến, bản dự thảo có thể không còn hiển thị trên trang.
Thời hạn góp ý qua kênh đăng tải là bao lâu?
Thời hạn do văn bản hướng dẫn hiện hành quy định và thường được ghi kèm bản đăng. Người dân nên ghi lại ngày kết thúc ngay khi tìm thấy báo cáo và gửi ý kiến sớm, không đợi sát hạn.
Người không sống gần dự án có được góp ý không?
Được. Kênh đăng tải mở cho mọi người quan tâm. Ý kiến có căn cứ cụ thể, chỉ ra phần nào của báo cáo chưa đầy đủ hay chưa đúng thực tế, sẽ có trọng lượng hơn ý kiến chung chung.
Góp ý gửi qua mạng rồi có ai trả lời không?
Chủ dự án phải tổng hợp ý kiến nhận được trong thời hạn và ghi rõ tiếp thu hay giải trình trong báo cáo. Người góp ý không phải lúc nào cũng nhận thư trả lời riêng, nhưng có thể xem cách ý kiến của mình được xử lý khi đọc kết quả tham vấn.
Dự án gần nhà không thấy đăng báo cáo ĐTM có phải là làm sai không?
Chưa chắc. Có thể dự án chưa tới bước này, không thuộc diện phải lập ĐTM, hoặc đăng ở cơ quan khác. Nên hỏi UBND cấp xã hoặc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh trước khi kết luận.
Thấy báo cáo bị che nhiều trang thì có được đề nghị công bố không?
Có thể nêu trong ý kiến góp ý, chỉ rõ trang nào bị che và vì sao người dân cần thông tin đó. Phần được che hợp lệ thường là bí mật kinh doanh hoặc thông tin cá nhân, không phải phần tác động và biện pháp giảm thiểu.