Người dân không cần đọc hết một báo cáo ĐTM; chỉ cần đọc kỹ năm phần: vị trí và quy mô dự án, hiện trạng môi trường nền quanh nhà mình, dự báo tác động, biện pháp giảm thiểu, và chương trình giám sát sau này. Năm phần đó trả lời ba câu người sống gần dự án quan tâm nhất: thứ gì sẽ tới nhà mình, nặng nhẹ ra sao, và ai sẽ đo để biết nó có vượt mức cho phép hay không.
Phần dưới đi lần lượt từng phần theo thứ tự nên đọc, chỉ chỗ tìm trong mục lục, những câu hỏi nên đặt khi đọc, các con số hay bị đọc nhầm, và một phiếu ghi chép để mang theo khi đi họp tham vấn hoặc khi viết góp ý. Cách đọc này dùng được cho bản đăng tải để lấy ý kiến lẫn bản đã được phê duyệt.
Phần 1: vị trí, quy mô và thứ dự án sẽ thải ra
Mở chương mô tả dự án, thường ở ngay đầu báo cáo. Tìm ba thứ. Thứ nhất là vị trí: báo cáo phải nêu khoảng cách từ ranh giới dự án tới khu dân cư gần nhất, trường học, nguồn nước, và thường có sơ đồ vị trí. Đối chiếu với thực tế: nhà mình nằm hướng nào, cách bao xa, có con mương hay con đường nào nối từ khu đất tới nhà mình không.
Thứ hai là quy mô và công suất: số đầu gia súc, số tấn sản phẩm một năm, số phòng khách sạn, diện tích nhà xưởng. Con số này quyết định lượng chất thải. Thứ ba là danh mục nguyên liệu, nhiên liệu, hoá chất sử dụng và loại chất thải phát sinh: nước thải sinh hoạt hay nước thải sản xuất, khí thải từ lò hơi hay chỉ bụi từ xe, chất thải nguy hại loại gì.
Đọc xong phần này nên ghi được một câu: "Dự án X cách nhà mình khoảng bao nhiêu, ở hướng nào, mỗi ngày sẽ có những loại chất thải gì, xả ra đâu." Nếu báo cáo không cho đủ thông tin để viết được câu đó, đó đã là một điểm để góp ý.
Một chỗ hay bị bỏ qua là giai đoạn xây dựng. Phần lớn người đọc chỉ chú ý nhà máy khi chạy, nhưng giai đoạn thi công kéo dài nhiều tháng mới là lúc xe tải, bụi, tiếng ồn và nước mưa chảy tràn từ công trường đụng tới dân nhiều nhất. Báo cáo thường tách hai giai đoạn này; nên đọc cả hai.
Phần 2: hiện trạng môi trường nền, xem điểm lấy mẫu trước
Chương hiện trạng môi trường mô tả không khí, nước mặt, nước dưới đất, đất, tiếng ồn ở khu vực trước khi có dự án, dựa trên số liệu đo đạc và lấy mẫu. Đây là "ảnh chụp ban đầu" để sau này so sánh. Nếu sau khi dự án chạy, nước giếng nhà bạn đổi màu, người ta sẽ so với số liệu nền này.
Vì thế, đừng đọc bảng kết quả trước; hãy tìm sơ đồ hoặc bảng mô tả vị trí lấy mẫu. Hỏi ba câu: có điểm lấy mẫu nước giếng nào ở khu dân cư gần nhà mình không; điểm lấy mẫu nước mặt có ở hạ lưu điểm xả không, hay chỉ ở thượng lưu; điểm đo không khí và tiếng ồn có nằm theo hướng gió chính về phía khu dân cư không.
Tiếp đến là thời điểm lấy mẫu. Lấy mẫu nước mặt một lần vào mùa khô cho bức tranh khác hẳn mùa mưa. Báo cáo thường ghi ngày lấy mẫu trong bảng kết quả hoặc phụ lục. Nếu chỉ có một đợt, người dân có thể đề nghị bổ sung trong chương trình giám sát.
Cuối cùng mới đọc kết quả: cột nồng độ đo được và cột giới hạn của quy chuẩn tương ứng. Nếu ngay từ hiện trạng đã có chỉ tiêu vượt quy chuẩn, ví dụ nước kênh đã ô nhiễm hữu cơ do nguồn khác, đó là thông tin quan trọng: dự án xả thêm vào một nguồn nước đã yếu thì yêu cầu xử lý phải chặt hơn.
Phần 3: dự báo tác động, đọc phạm vi chứ không chỉ đọc kết luận
Tìm bảng tóm tắt nguồn tác động. Hầu hết báo cáo có bảng liệt kê từng nguồn tác động theo giai đoạn: bụi từ san lấp, nước thải sinh hoạt công nhân, mùi từ khu xử lý, khí thải lò hơi, ồn từ máy móc. Bảng này là bản đồ để biết nên đọc kỹ mục nào.
Đọc phạm vi ảnh hưởng. Với mỗi tác động quan trọng, báo cáo phải nói nó lan tới đâu: mùi trong bán kính bao nhiêu theo hướng gió nào, nước thải ảnh hưởng đoạn sông dài bao nhiêu. Đặt nhà mình vào phạm vi đó.
Chú ý chữ "không đáng kể". Khi báo cáo kết luận một tác động là nhỏ hoặc không đáng kể, xem họ dựa trên tính toán nào. Kết luận không kèm số liệu hay lập luận là điểm yếu.
Đừng bỏ qua phần sự cố. Báo cáo phải dự báo rủi ro sự cố: vỡ hồ chứa nước thải, rò rỉ hoá chất, cháy nổ, hệ thống xử lý dừng hoạt động. Với người dân, đây thường là phần đáng lo hơn tác động khi vận hành bình thường.
Đối chiếu với điều mình biết. Báo cáo nói khu vực không ngập, nhưng năm nào đường làng cũng ngập khi mưa lớn; báo cáo không nhắc tới hoạt động lấy nước tưới ở con mương tiếp nhận. Những chỗ lệch như vậy là thông tin quý nhất người dân góp được.
Phần 4: biện pháp giảm thiểu, phân biệt cụ thể và chung chung
Biện pháp giảm thiểu là phần chủ dự án cam kết làm. Biện pháp tốt thì đo được, kiểm tra được. Bảng dưới so sánh cách viết hay gặp:
| Tác động | Cách viết chung chung | Cách viết cụ thể, kiểm tra được |
|---|---|---|
| Bụi khi thi công | Thường xuyên tưới nước giảm bụi | Tưới nước đường vận chuyển đoạn qua khu dân cư theo số lần trong ngày nắng, phủ bạt thùng xe, rửa bánh xe tại cổng |
| Mùi từ khu xử lý | Áp dụng biện pháp khử mùi | Đậy kín bể, thu khí về thiết bị xử lý, trồng dải cây xanh ở phía khu dân cư, có quy trình xử lý khi người dân báo mùi |
| Nước thải | Xử lý đạt quy chuẩn trước khi xả | Nêu công nghệ, công suất hệ thống, quy chuẩn áp dụng, vị trí xả, có hồ sự cố chứa được nước thải khi hệ thống dừng |
| Tiếng ồn | Bảo dưỡng máy móc định kỳ | Không vận hành máy ồn vào khung giờ nghỉ, đặt máy xa phía khu dân cư, có tường che |
| Xe chở nguyên liệu | Chấp hành luật giao thông | Tuyến đường xe đi, khung giờ tránh giờ học sinh tan trường, tải trọng phù hợp đường làng |
Khi thấy cột thứ hai nhiều hơn cột thứ ba, đó là chỗ nên đề nghị chủ dự án viết lại cho cụ thể. Biện pháp viết cụ thể sẽ trở thành căn cứ để người dân và cơ quan quản lý đối chiếu khi dự án vận hành.
Phần 5: chương trình giám sát, ai đo, đo ở đâu, bao lâu một lần
Chương trình quản lý và giám sát môi trường thường ở gần cuối báo cáo. Nó cho biết sau khi dự án hoạt động, những gì sẽ được đo, ở vị trí nào, tần suất ra sao, và kết quả báo cáo cho ai. Đây là phần người dân sẽ dùng lâu dài nhất, vì nó cho biết có số liệu chính thức nào về khu vực nhà mình hay không.
Nên kiểm tra ba điều. Có điểm giám sát nào đặt ở phía khu dân cư hoặc ở hạ lưu điểm xả không, hay mọi điểm đều nằm trong hàng rào dự án. Tần suất có hợp với mức rủi ro không: nguồn thải lớn thường phải quan trắc tự động hoặc dày hơn. Có giám sát nước giếng của các hộ xung quanh không, nhất là khi dự án có hồ chứa nước thải hay bãi chứa chất thải.
Nếu thấy thiếu, đó là một trong những góp ý có cơ hội được tiếp thu cao nhất, vì thêm một điểm giám sát ít tốn kém với chủ dự án mà lại cho người dân một nguồn số liệu để theo dõi về sau.
Những con số hay bị đọc nhầm
Phần lớn hiểu lầm khi người dân đọc báo cáo ĐTM không đến từ thuật ngữ khó mà từ việc đọc nhầm cột, nhầm đơn vị hoặc nhầm giai đoạn. Trước khi lo lắng hay chia sẻ một con số, dò lại theo bảng này:
| Dễ nhầm | Thực ra là | Cách kiểm |
|---|---|---|
| Nồng độ nước thải đầu vào | Nồng độ trước khi xử lý, dùng để thiết kế hệ thống, không phải nồng độ xả ra kênh | Xem tiêu đề bảng có chữ "trước xử lý" hay "đầu vào" |
| Tải lượng và nồng độ | Tải lượng là tổng khối lượng chất ô nhiễm trong một khoảng thời gian; nồng độ là lượng trong một đơn vị thể tích | Xem đơn vị: kg trên ngày là tải lượng, mg trên lít là nồng độ |
| Kết quả mô hình và kết quả đo | Mô hình là dự báo theo giả định; kết quả đo là số liệu lấy mẫu thật | Tìm chữ "dự báo", "tính toán" hay "kết quả phân tích" |
| Giới hạn quy chuẩn áp cho loại nào | Mỗi quy chuẩn áp cho một loại nguồn, có khi tách theo mục đích sử dụng nước | Xem cột quy chuẩn ghi tên quy chuẩn và cột áp dụng |
| Giai đoạn thi công và vận hành | Hai giai đoạn có nguồn tác động khác nhau, bảng thường tách riêng | Xem tên mục chứa bảng |
Nếu dò xong vẫn không chắc, cứ ghi câu hỏi kèm số trang và hỏi tại buổi họp tham vấn. Một câu hỏi đúng chỗ như "Bảng ở trang này là nồng độ trước hay sau xử lý?" giúp cả buổi họp hiểu đúng, và buộc người trình bày giải thích rõ.
Phiếu ghi chép khi đọc báo cáo
Mang phiếu này theo khi đi họp tham vấn hoặc khi ngồi viết góp ý. Mỗi dòng nên ghi kèm số trang:
- Khoảng cách và hướng từ dự án tới nhà mình, tới giếng, ruộng, ao, chuồng trại của gia đình.
- Các loại chất thải phát sinh và nơi xả: nước thải xả vào đâu, khí thải ra từ đâu, chất thải rắn để ở đâu.
- Các điểm lấy mẫu hiện trạng gần nhà mình nhất, ngày lấy mẫu, có chỉ tiêu nào đã vượt quy chuẩn từ trước không.
- Tác động nào báo cáo nói sẽ tới khu vực nhà mình, vào giai đoạn nào, mức độ ra sao.
- Những biện pháp viết chung chung cần đề nghị làm rõ.
- Phương án khi có sự cố: ai làm gì, báo cho dân bằng cách nào.
- Điểm giám sát sau này có ở gần nhà mình không, đề nghị thêm điểm nào.
- Những điều báo cáo viết khác với thực tế mình biết: ngập, khô hạn, đường đi, nguồn nước người dân đang dùng.
Phiếu ghi xong thường chỉ một hai trang nhưng đủ để viết một bản góp ý có căn cứ, hoặc đặt câu hỏi trúng vấn đề tại buổi họp thay vì hỏi chung "dự án có gây ô nhiễm không".
Câu hỏi thường gặp
Báo cáo ĐTM viết nhiều thuật ngữ quá, đọc không hiểu thì hỏi ai?
Có thể hỏi trực tiếp đại diện chủ dự án tại buổi họp tham vấn, hỏi cán bộ phụ trách môi trường của UBND cấp xã, hoặc gửi câu hỏi bằng văn bản. Ghi rõ trang và đoạn không hiểu để người trả lời đi đúng chỗ.
Có nên tin hoàn toàn số liệu hiện trạng trong báo cáo không?
Số liệu do đơn vị có chức năng quan trắc lấy mẫu và phân tích, nhưng chỉ phản ánh thời điểm lấy mẫu. Người dân nên xem vị trí và thời điểm lấy mẫu có đại diện cho khu vực mình không; nếu thấy thiếu thì đề nghị bổ sung.
Đọc thấy chỉ tiêu vượt quy chuẩn ngay trong hiện trạng thì sao?
Đó là tình trạng trước khi có dự án, có thể do nguồn khác. Thông tin này có ích: nên đề nghị chủ dự án giải thích nguyên nhân và nêu biện pháp để dự án không làm tình trạng nặng thêm.
Báo cáo đã được phê duyệt rồi thì đọc còn có ích không?
Có. Bản đã phê duyệt là căn cứ để đối chiếu khi dự án vận hành: chủ dự án đã cam kết biện pháp gì, đo ở đâu, bao lâu một lần. Khi thấy dấu hiệu ô nhiễm, người dân phản ánh dựa trên các cam kết này sẽ có sức nặng hơn.
Có cần đọc phần phụ lục không?
Phần lớn người dân không cần đọc hết phụ lục. Nên xem phụ lục chứa kết quả phân tích mẫu và sơ đồ vị trí lấy mẫu, vì đôi khi chương chính chỉ tóm tắt mà chi tiết quan trọng nằm ở phụ lục.