Đơn vị tư vấn môi trường chỉ viết đúng được những gì chủ dự án cho họ biết. Tài liệu đầu vào chia ba nhóm: giấy tờ pháp lý của dự án, tài liệu kỹ thuật (công nghệ, nguyên liệu, nước, năng lượng, mặt bằng), và với cơ sở đang chạy thì thêm số liệu vận hành thật. Thiếu nhóm nào, tư vấn sẽ phải giả định, và giả định chính là nguồn gốc của phần lớn ý kiến bắt sửa sau này.
Dưới đây là danh sách chuẩn bị theo ba loại hồ sơ hay gặp: báo cáo ĐTM cho dự án mới, hồ sơ giấy phép môi trường cho cơ sở đang hoạt động, và dịch vụ báo cáo định kỳ hằng năm. Kèm theo là cách bàn giao để không ai phải hỏi lại, và những tài liệu chủ dự án hay đưa nhầm phiên bản.
Nhóm giấy tờ pháp lý: cần cho mọi loại hồ sơ
Gom thành một thư mục riêng, bản chụp rõ nét, đặt tên tệp theo nội dung và ngày:
- Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp hoặc giấy tờ tư cách pháp lý của chủ dự án, chủ cơ sở.
- Văn bản chấp thuận chủ trương đầu tư hoặc giấy chứng nhận đăng ký đầu tư, nếu dự án thuộc diện có.
- Giấy tờ về đất: quyết định giao đất, cho thuê đất, hợp đồng thuê đất, hợp đồng thuê nhà xưởng trong khu công nghiệp.
- Văn bản về quy hoạch: thông tin quy hoạch, quy hoạch chi tiết đã duyệt nếu có.
- Các quyết định, giấy phép môi trường đã có trước đây: quyết định phê duyệt ĐTM, giấy xác nhận hoàn thành công trình, giấy phép xả thải cũ, sổ đăng ký chủ nguồn thải chất thải nguy hại cũ.
- Hợp đồng đấu nối nước thải với khu công nghiệp hoặc hệ thống thoát nước chung, nếu có.
- Biên bản kiểm tra, quyết định xử phạt về môi trường trong những năm gần đây, nếu có.
Mục cuối nhiều chủ cơ sở ngại đưa. Nhưng tư vấn cần biết để hồ sơ mới thể hiện việc đã khắc phục; giấu đi thì đoàn kiểm tra vẫn tra ra, và hồ sơ trông như cố tình né.
Nhóm tài liệu kỹ thuật: cái gì cho loại hồ sơ nào
Mức chi tiết khác nhau giữa ĐTM cho dự án mới và giấy phép cho cơ sở đang chạy. Bảng dưới giúp chuẩn bị đúng mức:
| Tài liệu | ĐTM dự án mới | Giấy phép cơ sở đang chạy |
|---|---|---|
| Thuyết minh công nghệ, sơ đồ dây chuyền | Theo báo cáo nghiên cứu khả thi hoặc thiết kế cơ sở | Theo thực tế đang vận hành, ghi rõ chỗ đã khác thiết kế ban đầu |
| Danh mục máy móc, thiết bị | Dự kiến | Đang lắp đặt, kèm công suất |
| Nguyên liệu, nhiên liệu, hoá chất | Định mức dự kiến theo sản phẩm | Số lượng mua thực tế mười hai tháng gần nhất |
| Nước cấp và nước thải | Nhu cầu dự kiến, nguồn cấp | Hoá đơn nước hoặc đồng hồ giếng khoan, lưu lượng nước thải đo được |
| Điện, hơi, lò hơi, máy phát | Công suất dự kiến | Hoá đơn điện, loại nhiên liệu lò hơi, giờ chạy máy phát |
| Mặt bằng tổng thể, thoát nước mưa và nước thải | Bản vẽ thiết kế | Bản vẽ hoàn công hoặc bản vẽ đo vẽ lại theo hiện trạng |
| Công trình xử lý chất thải | Phương án sơ bộ nếu đã có | Bản vẽ, thuyết minh, nhật ký vận hành, hoá đơn hoá chất xử lý |
Cột thứ ba quan trọng hơn chủ cơ sở nghĩ. Hồ sơ giấy phép phải phản ánh cơ sở như nó đang chạy. Đưa thiết kế ban đầu trong khi thực tế đã thêm dây chuyền thì giấy phép sẽ lệch, và mỗi lần kiểm tra là một lần phải giải thích.
Nhóm số liệu vận hành: chỉ cơ sở đang chạy mới có, và rất quý
Số liệu mười hai tháng gần nhất. Sản lượng theo tháng, lượng nước dùng, lượng điện, nhiên liệu, hoá chất. Có sản lượng và nguyên liệu thật, tư vấn tính được cân bằng vật chất sát thực tế thay vì lấy định mức trong sách.
Nhật ký vận hành hệ thống xử lý. Ngày chạy, lưu lượng nếu có đồng hồ, lượng hoá chất châm, ngày hút bùn, sự cố. Nhiều cơ sở không ghi nhật ký; nếu vậy hãy bắt đầu ghi ngay, kể cả khi hồ sơ đã nộp, vì đoàn kiểm tra sẽ hỏi.
Kết quả quan trắc cũ. Toàn bộ phiếu kết quả quan trắc định kỳ các năm trước, cả những phiếu có thông số vượt. Tư vấn cần thấy xu hướng để đề xuất giới hạn xả và chương trình quan trắc phù hợp.
Chứng từ chất thải. Hợp đồng thu gom rác, hợp đồng với đơn vị xử lý chất thải nguy hại, chứng từ chuyển giao từng lần. Số lượng trong chứng từ cho biết thực tế cơ sở phát sinh bao nhiêu.
Báo cáo công tác bảo vệ môi trường các năm trước. Bản đã nộp và văn bản phản hồi nếu có. Hồ sơ mới không được mâu thuẫn với những gì cơ sở đã tự báo cáo.
Với dự án mới: những thông tin tư vấn hay phải hỏi đi hỏi lại
Dự án mới chưa có số liệu vận hành, nên tư vấn dựa vào báo cáo nghiên cứu khả thi và thiết kế. Những chỗ dưới đây là nơi tài liệu thường thiếu, khiến tư vấn phải gọi hỏi nhiều lần và có khi tự điền giả định.
Thứ nhất, tiến độ và biện pháp thi công: thi công bao lâu, bao nhiêu công nhân, có lán trại không, có đào đắp, nạo vét, đóng cọc không, vật liệu chở bằng đường nào. Đây là căn cứ cho phần tác động giai đoạn thi công, phần mà hội đồng hay chê sơ sài.
Thứ hai, phương án cấp nước và nơi tiếp nhận nước thải: lấy nước từ đâu, xả ra đâu, nguồn tiếp nhận là sông, kênh, mương hay hệ thống thoát nước chung. Chưa chốt chỗ xả thì chưa tính được gì về xử lý.
Thứ ba, các phương án thay thế mà chủ dự án đã cân nhắc về vị trí hay công nghệ. Báo cáo ĐTM cần thể hiện việc lựa chọn có cân nhắc yếu tố môi trường, và thông tin này chỉ chủ dự án có. Nếu chưa quyết các điểm này, nên báo thẳng với tư vấn để họ lên kế hoạch thay vì viết một phương án rồi sửa lại.
Với dịch vụ báo cáo định kỳ: gửi gì, gửi khi nào
Khi thuê tư vấn làm báo cáo công tác bảo vệ môi trường hằng năm và theo dõi quan trắc, tài liệu không giao một lần mà gửi đều trong năm. Lập lịch gửi ngay từ tháng đầu:
- Hằng tháng: sản lượng, lượng nước dùng theo đồng hồ hoặc hoá đơn, lượng hoá chất xử lý đã châm, các sự cố của hệ thống xử lý nếu có.
- Sau mỗi lần chuyển giao chất thải: bản chụp chứng từ chuyển giao chất thải nguy hại và biên bản giao nhận chất thải công nghiệp thông thường.
- Sau mỗi đợt quan trắc: biên bản lấy mẫu có chữ ký của người đại diện cơ sở, phiếu kết quả khi nhận được.
- Khi có thay đổi: thêm máy, đổi nhiên liệu lò hơi, đổi đơn vị thu gom, tăng ca, mở thêm xưởng. Gửi ngay, không đợi cuối năm, vì có những thay đổi phải làm thủ tục trước khi thực hiện.
- Khi có đoàn kiểm tra hoặc phản ánh của người dân: biên bản làm việc, văn bản yêu cầu, những gì cơ sở đã làm để khắc phục.
- Đầu năm sau: xác nhận lại toàn bộ số liệu cả năm trước khi tư vấn đưa vào báo cáo.
Cơ sở nào để dồn tất cả đến tháng cuối mới gửi thì báo cáo thường được viết bằng ước tính, và những ước tính đó sẽ không khớp với chứng từ khi bị kiểm tra.
Cách bàn giao để không ai phải hỏi lại
Bàn giao tài liệu tốt tiết kiệm nhiều tuần hơn bất cứ mẹo nào khác:
- Tạo một thư mục chung có cấu trúc ba nhánh: pháp lý, kỹ thuật, vận hành. Mỗi tệp đặt tên gồm nội dung và ngày.
- Lập một bảng danh mục tài liệu đã giao: tên tài liệu, phiên bản, ngày giao, người giao. Bảng này đính vào hợp đồng như căn cứ đầu vào.
- Ghi chú những chỗ chưa chắc: "công suất có thể tăng ở giai đoạn hai", "vị trí xả đang chờ khu công nghiệp xác nhận".
- Khi tài liệu thay đổi, gửi bản mới kèm thư điện tử ghi rõ thay đổi gì, cập nhật bảng danh mục.
- Cử một người trong cơ sở trả lời câu hỏi kỹ thuật của tư vấn trong vòng hai ngày làm việc.
Bước ba thường bị bỏ qua vì chủ dự án sợ lộ là chưa chốt. Nhưng tư vấn biết trước chỗ chưa chắc thì sẽ viết hồ sơ đủ rộng hoặc khuyên chờ, thay vì viết theo một con số rồi phải sửa khi số đó đổi.
Tài liệu hay đưa nhầm và hậu quả
Báo cáo khả thi bản cũ. Công suất trong hồ sơ môi trường khác với văn bản chủ trương đầu tư. Hội đồng phát hiện ngay ở trang đầu và yêu cầu thống nhất.
Bản vẽ thiết kế thay vì hiện trạng. Với cơ sở đang chạy, bản vẽ thoát nước thiết kế khác hẳn đường ống thực tế. Đoàn kiểm tra đi thực địa thấy cửa xả không đúng chỗ ghi trong hồ sơ.
Định mức nguyên liệu lấy từ nhà cung cấp máy. Định mức quảng cáo thấp hơn thực tế vận hành, kéo theo lượng chất thải tính ra thấp, công trình xử lý thiết kế thiếu công suất.
Thiếu hoá chất phụ trợ. Chỉ khai hoá chất chính, quên dầu bôi trơn, dung môi vệ sinh, hoá chất xử lý nước lò hơi. Đây đều là nguồn phát sinh chất thải nguy hại cần khai báo.
Số lao động không khớp. Hồ sơ ghi một con số công nhân, bảng lương bảo hiểm một con số khác. Lượng nước thải sinh hoạt và rác sinh hoạt tính theo số người, nên lệch ở đây kéo theo lệch nhiều chỗ.
Ảnh chụp cũ. Gửi ảnh hệ thống xử lý chụp từ năm khánh thành trong khi hiện trạng đã khác. Ảnh trong hồ sơ nên chụp mới, có ngày, để đoàn kiểm tra đối chiếu không thấy vênh.
Câu hỏi thường gặp
Chủ dự án có cần đưa tài liệu tài chính cho tư vấn môi trường không?
Thường không cần báo cáo tài chính. Tư vấn cần tổng vốn đầu tư và phần kinh phí dành cho công trình bảo vệ môi trường để ghi vào hồ sơ, còn số liệu kinh doanh khác có thể giữ lại.
Cơ sở không có nhật ký vận hành hệ thống xử lý thì làm sao?
Đưa những gì có: hoá đơn hoá chất, hoá đơn hút bùn, ảnh chụp. Đồng thời bắt đầu ghi nhật ký ngay, vì giấy phép sau này sẽ yêu cầu và đoàn kiểm tra thường hỏi đến.
Dự án chưa chốt vị trí xả thải có lập ĐTM được không?
Rất khó, vì vị trí và nguồn tiếp nhận quyết định mức xử lý và đánh giá tác động. Nên chốt hoặc có văn bản thoả thuận với đơn vị quản lý nguồn tiếp nhận trước khi tư vấn viết phần này.
Có cần đưa biên bản xử phạt cũ cho tư vấn không?
Nên đưa. Tư vấn cần thể hiện trong hồ sơ những việc cơ sở đã khắc phục. Giấu đi thì cơ quan vẫn có dữ liệu, và hồ sơ trông như né tránh thông tin.
Tài liệu bằng giấy cũ có cần số hoá trước khi giao không?
Không bắt buộc, nhưng chụp hoặc quét thành tệp rõ nét giúp tư vấn làm nhanh hơn và cơ sở giữ được bản gốc. Đặt tên tệp theo nội dung và năm để dễ tìm lại về sau.