Khi phiếu quan trắc báo một thông số vượt quy chuẩn, việc đầu tiên là kiểm lại phiếu cho chắc, rồi khoanh nguyên nhân ngay trong hệ thống xử lý và trong sản xuất, khắc phục, lấy mẫu lại, và ghi đầy đủ để báo cáo theo quy định. Không nên làm ngược lại: xin đơn vị quan trắc "sửa số", lấy mẫu lại vào lúc ngừng sản xuất để có số đẹp, hay im lặng chờ đến báo cáo năm.
Một lần vượt không phải chuyện hiếm, kể cả ở cơ sở làm ăn đàng hoàng: vi sinh chết sau đợt nghỉ Tết, công đoạn mới xả nước rửa đậm đặc, túi lọc bụi rách. Điều phân biệt cơ sở có trách nhiệm là phản ứng trong vài ngày đầu. Bài này đi theo trình tự những ngày đó.
Ngày đầu tiên: kiểm lại phiếu trước khi kết luận
Trước khi huy động cả xưởng, dành vài giờ đối chiếu phiếu kết quả. Có những lần "vượt" là do so sai, ghi sai:
- Kiểm quy chuẩn và cột áp dụng có đúng với giấy phép của cơ sở không, kể cả các hệ số điều chỉnh theo lưu lượng và nguồn tiếp nhận.
- Kiểm đơn vị đo, vị trí lấy mẫu, ngày lấy mẫu có đúng là điểm xả sau xử lý không.
- Đối chiếu với nhật ký vận hành ngày lấy mẫu: hệ thống chạy bình thường hay đang có sự cố.
- So với các đợt trước và với số đo nhanh nội bộ quanh ngày đó.
- Gọi đơn vị quan trắc hỏi về quá trình lấy mẫu, bảo quản, phân tích nếu thấy có điểm lạ, và đề nghị trả lời bằng văn bản.
Nếu phát hiện sai sót hành chính như so nhầm cột, đề nghị đơn vị quan trắc phát hành lại phiếu có giải thích. Còn nếu mọi thứ đều đúng, chấp nhận kết quả và chuyển sang tìm nguyên nhân. Đừng mất một tuần để tranh cãi một phiếu đúng trong khi hệ thống vẫn đang xả nước chưa đạt.
Ngay trong ngày đầu, hãy mở một trang ghi chép riêng cho sự việc: ngày nhận phiếu, người đã đọc, các bước đã kiểm và kết quả. Trang này sẽ thành phần mở đầu của báo cáo khắc phục sau này.
Khoanh nguyên nhân theo thông số
Mỗi nhóm thông số thường chỉ về một vài chỗ trong hệ thống. Bảng dưới là điểm xuất phát để tổ vận hành đi kiểm, không thay cho việc mời người có chuyên môn khi cần:
| Thông số vượt | Nguyên nhân hay gặp | Kiểm ở đâu trước |
|---|---|---|
| Chất hữu cơ (BOD, COD) | Vi sinh yếu, thiếu ôxy, tải đầu vào tăng, thời gian lưu không đủ | Bể hiếu khí: ôxy hoà tan, bùn lắng; công đoạn sản xuất mới |
| Chất rắn lơ lửng | Bể lắng trôi bùn, bùn dư không xả, hỏng thiết bị gạt bùn | Bể lắng, lịch xả bùn |
| Amoni, tổng nitơ | Thiếu khí, thiếu bể thiếu khí hoặc tuần hoàn không chạy, nhiệt độ thấp | Máy thổi khí, bơm tuần hoàn nội |
| Coliform | Khử trùng không đủ, hết hoá chất, bơm định lượng hỏng | Bể khử trùng, kho hoá chất |
| Kim loại, dầu mỡ | Công đoạn mạ, rửa máy xả trực tiếp; tách dầu đầy không vớt | Công đoạn sản xuất, bể tách dầu mỡ |
| Bụi trong khí thải | Túi lọc rách, xyclon mòn, quạt hút yếu, nhiên liệu đổi | Hệ thống lọc bụi, nhật ký lò hơi |
| Khí như SO2, NOx, CO | Đổi nhiên liệu, đốt không hoàn toàn, tháp hấp thụ thiếu dung dịch | Buồng đốt, nhiên liệu, tháp xử lý |
Thường nguyên nhân không nằm hết ở hệ thống xử lý. Hỏi phòng sản xuất xem trong tuần lấy mẫu có gì khác: đơn hàng lớn, hoá chất mới, vệ sinh bồn chứa, ngày rửa máy. Nhiều lần câu trả lời nằm ở đó.
Phân công trong tuần đầu
Khi phiếu vượt đã được xác nhận, việc khắc phục cần nhiều bộ phận cùng làm. Một bảng phân công rõ ràng giúp tránh cảnh mỗi người đổ cho người khác. Gợi ý cho cơ sở vừa:
- Giám đốc hoặc người được uỷ quyền: quyết định giảm công suất tạm thời nếu cần, duyệt chi sửa chữa khẩn, ký văn bản báo cơ quan quản lý.
- Người phụ trách môi trường: điều phối, ghi chép toàn bộ sự việc, liên hệ đơn vị quan trắc và đơn vị hỗ trợ kỹ thuật, soạn báo cáo.
- Tổ vận hành: tăng tần suất đo nhanh lên vài lần mỗi ngày, ghi nhật ký chi tiết, thực hiện các điều chỉnh vận hành theo hướng dẫn.
- Phòng sản xuất: rà lại các thay đổi trong tuần lấy mẫu, điều chỉnh lịch rửa máy, xả bồn, tách dòng thải đậm đặc.
- Tổ bảo trì: kiểm và sửa thiết bị hỏng, đặt phụ tùng thay thế, báo thời gian hoàn thành.
- Kế toán, mua hàng: ưu tiên mua hoá chất, vi sinh, phụ tùng cần gấp, lưu hoá đơn để đối chiếu.
Mỗi chiều, họp ngắn mười lăm phút xem số đo nhanh trong ngày đã cải thiện chưa. Khi chỉ số ổn định vài ngày liên tiếp mới hẹn lấy mẫu lại. Biên bản các cuộc họp ngắn này, dù chỉ vài dòng, là bằng chứng tốt về việc cơ sở đã xử lý có tổ chức.
Khắc phục: tạm thời và lâu dài
Giảm tải ngay. Nếu hệ thống quá tải, giảm lượng nước thải vào: điều chỉnh lịch rửa máy, tách dòng thải đậm đặc chứa riêng chờ xử lý, giảm công suất công đoạn liên quan trong vài ngày.
Sửa phần hỏng. Thay túi lọc, sửa máy thổi khí, bổ sung hoá chất, cấy bổ sung vi sinh. Mỗi việc ghi vào nhật ký kèm ngày giờ và người làm.
Không xả nước chưa đạt nếu có thể giữ lại. Nếu có hồ sự cố hoặc bể chứa dự phòng, đưa nước chưa đạt vào đó để xử lý lại thay vì xả ra ngoài. Đây chính là lý do công trình phòng ngừa sự cố được yêu cầu trong ĐTM.
Tìm gốc để không lặp lại. Sau khi tạm ổn, đặt câu hỏi vì sao chuyện này xảy ra: thiếu bảo trì, thiếu người, công suất không còn đủ so với sản lượng hiện tại. Câu trả lời có thể dẫn tới cải tạo hệ thống, và cải tạo công trình xử lý thì phải xem có cần báo cơ quan cấp phép không.
Lấy mẫu lại và báo cáo
Sau khi khắc phục và hệ thống chạy ổn vài ngày theo nhật ký, thuê đơn vị quan trắc lấy mẫu lại trong điều kiện sản xuất bình thường. Mục đích là chứng minh hệ thống đã thật sự trở lại, không phải tìm một con số đẹp. Lấy mẫu lại vào ngày nghỉ sản xuất hay ngay sau khi đổ thêm hoá chất có thể cho kết quả đạt, nhưng không giúp gì khi đoàn kiểm tra lấy mẫu đột xuất vào ngày cao điểm.
Về việc báo cáo, Luật Bảo vệ môi trường 2020 và các văn bản hướng dẫn (đã sửa đổi, bổ sung năm 2025) có quy định khi nào cơ sở phải báo cơ quan quản lý, nhất là khi kết quả quan trắc tự động vượt ngưỡng hoặc khi xảy ra sự cố môi trường. Đọc phần trách nhiệm trong giấy phép môi trường của cơ sở, và nếu không chắc, chủ động gửi văn bản báo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh hoặc cơ quan đã cấp phép. Báo sớm kèm kế hoạch khắc phục luôn tốt hơn bị phát hiện.
Dù có phải báo ngay hay không, toàn bộ sự việc phải được ghi vào báo cáo công tác bảo vệ môi trường hằng năm: phiếu vượt, nguyên nhân, khắc phục, kết quả lấy mẫu lại.
Những việc không nên làm
Áp lực trong những ngày đầu dễ đẩy người ta tới các lối tắt. Các lối tắt dưới đây đều làm tình hình xấu đi:
- Đề nghị đơn vị quan trắc sửa số liệu hoặc phát hành phiếu khác. Đó là làm sai lệch số liệu môi trường, hậu quả nặng hơn nhiều lần so với một phiếu vượt.
- Pha loãng nước thải bằng nước sạch trước điểm lấy mẫu. Đây là hành vi bị cấm và dễ bị phát hiện qua lưu lượng bất thường.
- Lắp thêm đường ống xả tắt không qua hệ thống xử lý "trong lúc sửa".
- Tắt hoặc can thiệp vào thiết bị quan trắc tự động để không truyền dữ liệu vượt.
- Đổ bừa hoá chất cho đầu ra trong mà không tính liều, gây dư hoá chất, tăng bùn và phát sinh vấn đề khác.
- Đổ lỗi hết cho người vận hành rồi cho nghỉ việc, trong khi nguyên nhân là hệ thống quá tải.
Nếu có ai trong cơ sở đề xuất các cách trên, người phụ trách môi trường nên nói rõ rủi ro bằng văn bản cho ban giám đốc. Bảo vệ cơ sở trong trường hợp này nghĩa là giữ cho mọi việc đi đúng đường.
Tình huống: nhà máy chế biến thuỷ sản sau kỳ nghỉ Tết
Một nhà máy chế biến thuỷ sản giả định nghỉ Tết mười ngày, hệ thống xử lý nước thải để máy thổi khí chạy cầm chừng. Ngày sản xuất lại, đơn hàng dồn, lưu lượng và tải hữu cơ tăng vọt. Đợt quan trắc định kỳ rơi đúng tuần thứ hai sau Tết, phiếu về báo COD, amoni và chất rắn lơ lửng đều vượt.
Người phụ trách môi trường đối chiếu nhật ký: thể tích bùn lắng giảm hẳn sau Tết, ôxy hoà tan thấp vào giờ cao điểm. Nguyên nhân rõ: vi sinh suy yếu sau kỳ nghỉ, gặp ngay tải cao. Nhà máy giãn lịch rửa sàn ra cả ngày, chứa một phần nước rửa đậm đặc vào bể dự phòng, tăng thời gian chạy máy thổi khí, bổ sung vi sinh theo hướng dẫn của đơn vị hỗ trợ kỹ thuật.
Mười ngày sau, các chỉ số đo nhanh trở lại mức cũ, nhà máy thuê lấy mẫu lại vào ngày sản xuất bình thường và kết quả đạt. Toàn bộ được ghi lại. Năm sau, nhà máy đưa vào quy trình: một tuần trước khi nghỉ dài giảm dần tải, trong kỳ nghỉ duy trì cấp dinh dưỡng cho vi sinh, tuần đầu sau nghỉ tăng sản lượng từ từ.
Câu hỏi thường gặp
Một lần vượt quy chuẩn có bị xử phạt không?
Xả thải vượt quy chuẩn là hành vi có thể bị xử phạt, mức phạt tuỳ thông số, mức vượt và lưu lượng theo nghị định xử phạt hiện hành. Khắc phục nhanh và ghi chép trung thực giúp cơ sở giải trình tốt hơn.
Phiếu quan trắc định kỳ vượt thì có phải gửi ngay cho cơ quan quản lý không?
Tuỳ quy định hiện hành và nội dung giấy phép. Nếu không chắc, nên chủ động báo bằng văn bản kèm kế hoạch khắc phục, và chắc chắn phải ghi vào báo cáo năm.
Có được yêu cầu đơn vị quan trắc phân tích lại mẫu cũ không?
Có thể đề nghị kiểm tra lại quá trình phân tích nếu có căn cứ nghi sai sót, nhưng mẫu có thời hạn bảo quản. Thường cách đúng hơn là lấy mẫu mới sau khi khắc phục.
Kết quả quan trắc tự động vượt trong vài giờ thì xử lý thế nào?
Xem nhật ký và dữ liệu cùng thời điểm để tìm nguyên nhân, khắc phục, ghi lại. Với dữ liệu tự động, cơ quan quản lý thấy cùng lúc với cơ sở, nên việc chủ động giải trình càng quan trọng.
Cơ sở trong khu công nghiệp có nước thải vượt tiêu chuẩn đấu nối thì sao?
Ngoài nghĩa vụ với cơ quan môi trường, cơ sở còn chịu ràng buộc theo thoả thuận đấu nối với chủ đầu tư hạ tầng, có thể bị tính phí xử lý cao hơn hoặc bị yêu cầu ngừng xả. Báo sớm cho trạm xử lý tập trung để họ chủ động.
Có nên thuê chuyên gia khi không tìm ra nguyên nhân?
Nên, nhất là khi vượt lặp lại nhiều đợt. Một buổi khảo sát của người có kinh nghiệm vận hành thường rẻ hơn nhiều so với hậu quả của vi phạm kéo dài.