Quyết định phê duyệt ĐTM có hiệu lực từ trước khi đổ mẻ bê tông đầu tiên: từ ngày khởi công, chủ dự án phải thực hiện các biện pháp giảm thiểu cho giai đoạn thi công đã nêu trong báo cáo, chạy chương trình giám sát môi trường nếu có, và xây công trình bảo vệ môi trường đúng như được duyệt. Nhà thầu làm phần lớn công việc ngoài hiện trường, nhưng trách nhiệm trước cơ quan quản lý vẫn là của chủ dự án.
Giai đoạn thi công là lúc người dân xung quanh tiếp xúc với dự án nhiều nhất: xe đất chạy qua làng, bụi bám mái nhà, máy đóng cọc chạy đêm. Phần lớn phản ánh đầu tiên về một dự án đến từ giai đoạn này, trước cả khi nhà máy vận hành. Bài viết cho chủ dự án và cán bộ giám sát công trường cách biến các trang cam kết trong ĐTM thành việc cụ thể mỗi ngày.
Đọc lại ĐTM theo con mắt người ở công trường
Báo cáo ĐTM thường có một chương về biện pháp giảm thiểu tác động trong giai đoạn thi công, và một chương về chương trình quản lý, giám sát môi trường. Hai chương này viết theo văn phong hồ sơ, nhiều câu chung như "tưới nước giảm bụi", "che chắn phương tiện". Việc đầu tiên trước khởi công là chuyển chúng thành danh sách việc có người làm, tần suất, vật tư, và chỗ ghi chép.
Ví dụ, câu "tưới nước giảm bụi trên tuyến đường vận chuyển" cần trở thành: đoạn đường nào, bao nhiêu lần một ngày vào mùa khô, ai lái xe bồn, nguồn nước lấy từ đâu, ghi vào sổ nào. Câu "thu gom nước thải sinh hoạt của công nhân" cần trở thành: nhà vệ sinh di động hay bể tự hoại tạm, bao nhiêu công nhân, ai hút, bao lâu một lần, có hợp đồng không.
Danh sách này sau đó được đưa vào hợp đồng với nhà thầu, vào kế hoạch an toàn và vệ sinh môi trường của công trường, và là căn cứ khi chủ dự án đi kiểm tra nhà thầu. Không có bước chuyển này, các cam kết trong ĐTM chỉ nằm trong tủ hồ sơ.
Các nguồn tác động khi thi công và biện pháp thường dùng
Bảng dưới gom các nguồn tác động hay gặp ở công trường nhà xưởng, trang trại, khu dân cư nhỏ. Biện pháp cụ thể của dự án bạn phải theo đúng báo cáo ĐTM đã duyệt:
| Nguồn tác động | Biện pháp thường dùng | Bằng chứng nên lưu |
|---|---|---|
| Bụi từ đào đắp, vận chuyển đất cát | Tưới ẩm, che phủ thùng xe, rửa bánh xe trước khi ra đường, giới hạn tốc độ trong công trường | Sổ tưới nước, ảnh trạm rửa xe, quy định nội bộ |
| Tiếng ồn, rung | Bố trí giờ làm việc, hạn chế máy ồn vào ban đêm, chọn thiết bị ít ồn | Lịch thi công, biên bản làm việc với dân khi phải thi công đêm |
| Nước mưa chảy tràn kéo bùn đất | Rãnh thu, hố lắng tạm trước khi ra cống, che bãi vật liệu | Ảnh hố lắng, nhật ký nạo vét |
| Nước thải sinh hoạt công nhân | Nhà vệ sinh di động hoặc bể tự hoại tạm, thuê hút định kỳ | Hợp đồng và biên bản hút |
| Chất thải xây dựng, đất đào thừa | Phân loại, tận dụng san lấp trong dự án nếu được phép, vận chuyển đến nơi đổ thải được chấp thuận | Phiếu vận chuyển, xác nhận của nơi tiếp nhận |
| Chất thải nguy hại tại công trường | Gom dầu nhớt, giẻ dầu, thùng sơn vào khu riêng, chuyển giao đơn vị có giấy phép | Chứng từ chuyển giao |
| Ảnh hưởng giao thông, công trình xung quanh | Người điều tiết ở cổng, khảo sát hiện trạng nhà dân sát công trình trước khi thi công | Biên bản khảo sát hiện trạng có ảnh |
Biên bản khảo sát hiện trạng nhà dân trước khi đóng cọc, đào móng sâu là thứ hay bị bỏ qua nhưng rất có ích: khi có tranh chấp về nứt tường, đó là căn cứ khách quan cho cả hai bên.
Điều khoản môi trường nên có trong hợp đồng với nhà thầu
Nhà thầu chỉ làm những gì hợp đồng yêu cầu và được trả tiền. Muốn công trường làm đúng cam kết ĐTM, phần môi trường phải nằm trong hợp đồng, không chỉ trong lời dặn:
- Danh sách biện pháp giảm thiểu nhà thầu phải thực hiện, trích từ ĐTM đã duyệt, kèm tần suất.
- Chi phí thực hiện biện pháp môi trường được tính trong giá hợp đồng, tránh nhà thầu cắt bớt để bù lỗ.
- Nghĩa vụ ghi chép: sổ tưới nước, sổ chất thải, ảnh hằng tuần, nộp cho chủ dự án theo tháng.
- Quy định giờ làm việc ồn, giờ xe vận chuyển ra vào qua khu dân cư.
- Nơi đổ thải đất đá, chất thải xây dựng; cấm đổ ra ngoài vị trí được chấp thuận.
- Cơ chế phạt hoặc khấu trừ khi vi phạm, và trách nhiệm bồi thường nếu chủ dự án bị xử phạt do lỗi nhà thầu.
- Đầu mối liên hệ của nhà thầu để chủ dự án và người dân phản ánh.
Khi có nhiều nhà thầu phụ, hợp đồng với nhà thầu chính cần yêu cầu họ đưa các điều khoản tương tự vào hợp đồng với thầu phụ. Xe chở đất của thầu phụ rơi vãi trên đường liên xã thì người dân vẫn gọi tên chủ dự án.
Giám sát môi trường trong giai đoạn thi công
Kiểm xem ĐTM có yêu cầu giám sát hay không. Một số dự án có chương trình giám sát chất lượng không khí, tiếng ồn, nước mặt trong giai đoạn thi công, với vị trí và tần suất cụ thể. Dự án nhỏ có thể chỉ yêu cầu giám sát chất thải. Đọc đúng chương trình trong báo cáo và quyết định phê duyệt.
Thuê đơn vị quan trắc đủ điều kiện. Kết quả giám sát phải do đơn vị có chứng nhận đủ điều kiện thực hiện. Lịch lấy mẫu nên rơi vào giai đoạn thi công nặng như đào đắp, đóng cọc, chứ không chọn ngày công trường nghỉ.
Giám sát nội bộ hằng ngày. Cán bộ giám sát của chủ dự án đi một vòng mỗi ngày: đường ra vào có bụi không, trạm rửa xe có chạy không, hố lắng có đầy không, khu chất thải có gọn không. Ghi vắn tắt vào nhật ký công trường kèm ảnh.
Đưa kết quả vào báo cáo. Kết quả giám sát giai đoạn thi công được dùng khi lập hồ sơ đề nghị cấp giấy phép môi trường và theo yêu cầu báo cáo của cơ quan quản lý. Giữ đầy đủ để không phải đi tìm khi cần.
Kênh tiếp nhận phản ánh của người dân trong lúc thi công
Một kênh tiếp nhận rõ ràng giúp phản ánh đến chủ dự án trước khi đến chính quyền. Các bước tổ chức đơn giản:
- Trước khởi công, làm việc với UBND cấp xã và đại diện các thôn, khu phố giáp công trường, thông báo thời gian thi công, giờ làm việc, tuyến xe vận chuyển.
- Công bố một đầu mối liên hệ của chủ dự án tại cổng công trường và tại nhà văn hoá thôn.
- Ghi mọi phản ánh vào một sổ: ngày, người phản ánh, nội dung, người xử lý, kết quả.
- Phản hồi người phản ánh trong thời gian ngắn, kể cả khi chưa xử lý xong, để họ biết đã được nghe.
- Định kỳ báo cáo tình hình xử lý phản ánh cho chính quyền xã khi được yêu cầu.
Phần lớn phản ánh trong giai đoạn thi công là chuyện bụi, ồn, xe chạy nhanh, đất rơi trên đường. Xử lý trong ngày thường chỉ tốn một lượt xe tưới hay một lời nhắc tài xế. Để lâu, chúng cộng lại thành một đơn tập thể và một đoàn kiểm tra.
Xây công trình bảo vệ môi trường đúng như được duyệt
Ngoài các biện pháp tạm thời trên công trường, giai đoạn thi công còn là lúc xây những công trình sẽ dùng suốt đời dự án: hệ thống thu gom và xử lý nước thải, hệ thống thu gom nước mưa tách riêng, hệ thống xử lý khí, kho chất thải nguy hại, khu chứa chất thải rắn, các hạng mục phòng ngừa sự cố như hồ sự cố, gờ chống tràn. Quy mô, công nghệ, vị trí của chúng đã được nêu trong báo cáo ĐTM và quyết định phê duyệt.
Cán bộ giám sát nên lập một danh sách riêng cho các công trình này, đối chiếu từng hạng mục giữa bản vẽ thi công và hồ sơ ĐTM: dung tích bể, số ngăn, công suất máy thổi khí, chiều cao ống khói, vị trí điểm xả. Phần nào chôn dưới đất như đường ống, hố ga, đáy bể thì chụp ảnh trước khi lấp, ghi kích thước thực tế. Biên bản nghiệm thu từng hạng mục là hồ sơ cần cho bước vận hành thử nghiệm và xin giấy phép môi trường về sau.
Nếu trong lúc thi công phát hiện thiết kế công trình xử lý cần thay đổi, đó là thay đổi so với ĐTM đã duyệt và phải xử lý theo đúng thủ tục, không để nhà thầu tự quyết cho kịp tiến độ.
Lỗi hay gặp ở công trường
Các lỗi dưới đây xuất hiện cả ở dự án lớn lẫn công trình nhà xưởng vài nghìn mét vuông:
- Trạm rửa xe làm xong nhưng không có người vận hành, xe vẫn mang bùn ra đường.
- Hố lắng nước mưa không ai nạo vét, sau vài trận mưa đầy bùn và mất tác dụng.
- Đất đào thừa đổ tạm ra khu đất trống bên cạnh, "chờ" nơi đổ thải rồi để luôn.
- Máy đóng cọc, máy trộn bê tông chạy đêm mà không báo trước khu dân cư.
- Lán trại công nhân thải nước sinh hoạt thẳng ra mương.
- Không ai chụp ảnh, không ai ghi sổ, nên khi bị hỏi chỉ trả lời được bằng lời.
- Bắt đầu xây công trình xử lý chất thải khi nhà xưởng đã gần xong, dẫn tới chậm vận hành.
Lỗi cuối cùng ảnh hưởng thẳng đến tiến độ dự án: công trình xử lý chất thải phải hoàn thành để vận hành thử nghiệm và xin giấy phép môi trường. Xây song song với nhà xưởng ngay từ đầu là cách tránh cảnh nhà máy xong mà không được chạy.
Câu hỏi thường gặp
Dự án nhỏ chỉ xây một nhà xưởng có phải làm các việc này không?
Nếu dự án thuộc diện lập ĐTM thì phải thực hiện đúng các biện pháp trong báo cáo đã duyệt, quy mô nhỏ thì biện pháp cũng gọn hơn. Dự án không thuộc diện ĐTM vẫn phải tuân thủ các quy định chung về bụi, ồn, chất thải xây dựng.
Nhà thầu gây ô nhiễm thì ai bị xử phạt?
Cơ quan quản lý có thể xử lý cả chủ dự án và nhà thầu tuỳ hành vi. Chủ dự án vẫn chịu trách nhiệm thực hiện cam kết ĐTM, sau đó yêu cầu nhà thầu bồi hoàn theo hợp đồng.
Thi công ban đêm có bị cấm không?
Không cấm tuyệt đối, nhưng phải tuân thủ quy chuẩn tiếng ồn và các quy định của địa phương. Khi buộc phải thi công đêm như đổ bê tông liên tục, nên thông báo trước cho người dân xung quanh.
Đất đào thừa có được bán cho người cần san lấp không?
Đất đào là tài nguyên và chất thải tuỳ trường hợp, việc vận chuyển, sử dụng phải theo quy định của địa phương. Hỏi UBND cấp xã và Sở liên quan về nơi tiếp nhận được chấp thuận trước khi chở đi.
Có phải báo cơ quan quản lý khi bắt đầu thi công không?
Tuỳ yêu cầu trong quyết định phê duyệt ĐTM và quy định hiện hành. Nhiều quyết định yêu cầu chủ dự án thông báo hoặc báo cáo kết quả thực hiện công trình bảo vệ môi trường theo giai đoạn; đọc kỹ phần trách nhiệm của chủ dự án.