Khi đoàn thanh tra, kiểm tra môi trường đến, họ sẽ đối chiếu ba thứ: giấy tờ cơ sở đã được cấp, sổ sách chứng minh cơ sở đang làm đúng, và hiện trường công trình xử lý chất thải. Ba thứ đó phải khớp nhau. Cơ sở chuẩn bị tốt là cơ sở mở được hồ sơ trong vài phút, có người hiểu hệ thống dẫn đoàn đi hiện trường, và trả lời bằng giấy tờ chứ không bằng trí nhớ.
Kiểm tra có thể theo kế hoạch hằng năm, kiểm tra sau khi cấp giấy phép, hoặc đột xuất khi có phản ánh, sự cố. Bài này không bàn chuyện đối phó; nó giúp cơ sở làm việc với đoàn mạch lạc, thấy trước chỗ mình đang hở, và xử lý đúng sau khi có biên bản.
Bộ hồ sơ nên đặt sẵn một chỗ
Mọi giấy tờ dưới đây nên nằm trong một tủ hoặc một cặp có mục lục, kèm bản điện tử. Người tiếp đoàn phải biết từng thứ để ở đâu:
| Nhóm hồ sơ | Gồm những gì | Đoàn thường hỏi |
|---|---|---|
| Pháp lý môi trường | Quyết định phê duyệt ĐTM, giấy phép môi trường hoặc giấy tờ đăng ký môi trường, các văn bản điều chỉnh | Thực tế có khớp công suất, công trình được cấp không |
| Công trình xử lý | Bản vẽ hoàn công, hồ sơ thiết bị, quy trình vận hành, nhật ký vận hành | Hệ thống có chạy đều không, hoá chất dùng bao nhiêu |
| Quan trắc | Hợp đồng và phiếu kết quả các đợt, dữ liệu quan trắc tự động nếu có | Có đủ đợt không, có thông số nào vượt không |
| Chất thải rắn và nguy hại | Hợp đồng thu gom, chứng từ, sổ theo dõi, biên bản bán phế liệu | Khối lượng có khớp không, bên nhận có đủ điều kiện không |
| Báo cáo | Báo cáo công tác bảo vệ môi trường các năm, biên nhận đã nộp | Có nộp đúng hạn không |
| Sự cố và khắc phục | Kế hoạch ứng phó sự cố, biên bản kiểm tra cũ, văn bản khắc phục | Yêu cầu lần trước đã làm chưa |
| Nước | Giấy phép khai thác nước dưới đất hoặc hợp đồng cấp nước, thoả thuận đấu nối nước thải nếu trong khu công nghiệp | Nguồn nước dùng và nơi nước thải đi |
Tủ hồ sơ tốt không cần dày, cần có mục lục và đúng thứ tự. Một đoàn kiểm tra phải chờ nửa tiếng để cơ sở tìm phiếu quan trắc quý hai sẽ bắt đầu buổi làm việc với ấn tượng không tốt.
Bản điện tử nên lưu ở hai nơi, đặt tên tệp theo một quy tắc cố định gồm năm, loại giấy tờ và đợt, ví dụ năm trước rồi đến quan trắc nước thải quý một. Khi người phụ trách nghỉ phép hay nghỉ việc, người thay vẫn tìm được ngay. Mỗi lần nhận thêm giấy tờ mới như văn bản điều chỉnh giấy phép hay biên bản kiểm tra, cập nhật luôn mục lục; một mục lục cũ không khớp tủ hồ sơ còn gây rối hơn không có mục lục.
Ai tiếp đoàn và chuẩn bị gì trong ngày
Kiểm tra theo kế hoạch thường có thông báo trước. Khi nhận thông báo, cơ sở nên chuẩn bị nhân sự và hiện trường:
- Người đại diện theo pháp luật hoặc người được uỷ quyền bằng văn bản, có quyền ký biên bản.
- Người phụ trách môi trường, nắm hồ sơ và số liệu.
- Người vận hành hệ thống xử lý nước thải, khí thải, trả lời được câu hỏi kỹ thuật tại hiện trường.
- Phòng họp có chỗ trải hồ sơ, bản sao giấy tờ chính để đoàn đọc.
- Đồ bảo hộ cho đoàn khi vào khu sản xuất: mũ, khẩu trang, ủng nếu đi khu xử lý nước thải.
- Lối đi an toàn tới các điểm xả, ống khói, kho chất thải, được dọn trước.
Với kiểm tra đột xuất, không có thời gian chuẩn bị; đó là lý do hồ sơ phải đặt sẵn quanh năm. Lúc này việc cần làm là liên lạc ngay người đại diện và người phụ trách môi trường, mời đoàn vào làm việc, không trì hoãn ở cổng. Kéo dài thời gian chờ để "dọn" hiện trường là cách làm sai, dễ bị ghi nhận là cản trở.
Đi hiện trường cùng đoàn
Phần hiện trường thường quyết định nội dung biên bản. Người dẫn đoàn nên đi theo dòng chất thải, từ nơi phát sinh đến nơi thải ra, để đoàn thấy được toàn bộ:
- Khu sản xuất: chỉ các điểm phát sinh nước thải, khí thải, chất thải rắn chính.
- Hệ thống thu gom: tuyến cống nước thải tách riêng với cống nước mưa, các hố ga.
- Hệ thống xử lý nước thải: các bể, máy thổi khí, châm hoá chất, đồng hồ lưu lượng, điểm xả cuối.
- Hệ thống xử lý khí: chụp hút, ống dẫn, thiết bị lọc, ống khói, cửa lấy mẫu.
- Kho chất thải nguy hại và khu chất thải rắn thông thường.
- Điểm xả ra nguồn tiếp nhận hoặc điểm đấu nối vào hệ thống thu gom chung.
Đoàn có thể lấy mẫu tại chỗ. Người của cơ sở nên chứng kiến, ghi lại vị trí, giờ lấy và tình trạng vận hành lúc đó, ký biên bản lấy mẫu. Nếu muốn, cơ sở có thể đề nghị lấy mẫu đối chứng để tự gửi phân tích, theo đúng thủ tục.
Trả lời câu hỏi của đoàn
Trả lời bằng giấy tờ. Câu "hệ thống vẫn chạy đều" không có giá trị bằng một trang nhật ký. Khi được hỏi, mở đúng sổ, đúng trang.
Không biết thì nói chưa nắm, sẽ gửi bổ sung. Đoán một con số để trả lời cho xong là cách tạo ra mâu thuẫn trong biên bản. Ghi nhận câu hỏi, hẹn thời gian gửi tài liệu bổ sung.
Nói thật về chỗ đang hở. Nếu hệ thống đang có một bộ phận hỏng, đã đặt thiết bị thay, hãy trình bày cùng chứng từ đặt hàng. Một cơ sở đang khắc phục khác hẳn một cơ sở bị phát hiện đang che giấu.
Không tranh cãi tại hiện trường. Nếu không đồng ý với một nhận định, ghi ý kiến vào biên bản. Đó là kênh chính thức để bảo lưu quan điểm, và là căn cứ khi giải trình sau này.
Không đưa quà, không mời ăn uống. Tiếp đoàn đúng mực bằng nước uống, chỗ ngồi, hồ sơ rõ ràng. Mọi thứ vượt quá đó đều có thể thành rắc rối cho cả hai bên.
Ký biên bản và việc sau kiểm tra
Cuối buổi, đoàn lập biên bản ghi nhận kết quả, có thể kèm yêu cầu khắc phục hoặc ghi nhận hành vi vi phạm. Đọc kỹ từng dòng trước khi ký: tên cơ sở, công suất ghi nhận, các điểm đoàn thấy, kết quả lấy mẫu nếu có ngay. Chỗ nào không đúng thực tế, đề nghị sửa hoặc ghi ý kiến của cơ sở vào phần dành riêng. Ký biên bản là xác nhận nội dung đã được lập, không có nghĩa là mất quyền giải trình.
Sau buổi kiểm tra, lập ngay một bảng việc từ các yêu cầu trong biên bản: việc gì, ai làm, hạn bao giờ, bằng chứng hoàn thành là gì. Gửi văn bản báo cáo kết quả khắc phục cho cơ quan đã kiểm tra đúng hạn, kèm ảnh và chứng từ. Nếu có quyết định xử phạt, thực hiện theo quyết định; cơ sở có quyền khiếu nại theo thủ tục nếu thấy không đúng.
Nhiều cơ sở khắc phục xong nhưng quên báo cáo, đến lần kiểm tra sau bị ghi là chưa thực hiện yêu cầu. Lưu bản báo cáo khắc phục và biên nhận cùng với biên bản gốc trong tủ hồ sơ.
Tình huống: kiểm tra đột xuất sau phản ánh mùi ở trại heo
Một trại heo quy mô trang trại ở một xã trung du bị người dân hai thôn kề bên phản ánh mùi nặng vào buổi chiều. Đoàn kiểm tra đến không báo trước, đi thẳng ra hồ sinh học và mương thoát phía sau trại. Chủ trại, anh Lực, lúc đầu định xin đoàn quay lại hôm khác vì người phụ trách vắng, nhưng rồi mời đoàn vào và gọi người vận hành hầm biogas ra dẫn đường.
Tại hiện trường, đoàn thấy một ống nhựa từ hố thu nước rửa chuồng nối thẳng ra mương, không qua hầm biogas, và hồ sinh học đầy gần tràn bờ. Người vận hành giải thích ống đó lắp từ đợt mưa lớn để chống ngập chuồng, rồi để luôn. Biên bản ghi nhận cả hai điểm, kèm lấy mẫu nước ở mương.
Điều giúp trại về sau là thái độ và giấy tờ: anh Lực ký biên bản, ghi ý kiến rằng sẽ tháo ống ngay, xuất trình hợp đồng hút bùn đã ký trước đó, và hai tuần sau gửi văn bản báo cáo khắc phục kèm ảnh tháo ống, ảnh nạo vét hồ, cam kết tăng tần suất hút bùn. Bài học chung cho mọi cơ sở: đường ống "tạm" là thứ đầu tiên đoàn tìm, và cũng là thứ chủ cơ sở hay quên mình đã lắp.
Tự kiểm trước khi có đoàn: mười câu hỏi
Mỗi quý, người phụ trách môi trường có thể tự đi một vòng với danh sách sau. Câu nào trả lời "không" là việc cần làm trước khi có người khác hỏi:
- Công suất thực tế có nằm trong công suất được cấp phép không?
- Hệ thống xử lý nước thải có chạy đủ thời gian sản xuất, có nhật ký ghi đều không?
- Đồng hồ lưu lượng có hoạt động, có số đọc định kỳ không?
- Có đường ống hay cửa xả nào ngoài điểm xả được cấp phép không?
- Các đợt quan trắc trong năm đã đủ chưa, có phiếu nào vượt chưa xử lý không?
- Kho chất thải nguy hại có khoá, có phân khu, chứng từ đủ không?
- Khu chất thải rắn có gọn, có hợp đồng với bên nhận không?
- Báo cáo năm trước đã nộp và có biên nhận chưa?
- Yêu cầu của lần kiểm tra trước đã làm xong và báo cáo chưa?
- Kế hoạch ứng phó sự cố có được cập nhật và có diễn tập không?
Ghi kết quả mỗi lần tự kiểm vào một trang, có ngày và chữ ký, để thấy việc gì lặp lại qua nhiều quý.
Câu hỏi thường gặp
Một năm cơ sở có thể bị kiểm tra bao nhiêu lần?
Pháp luật hướng tới hạn chế kiểm tra trùng lặp theo kế hoạch, nhưng vẫn có kiểm tra đột xuất khi có dấu hiệu vi phạm, phản ánh hoặc sự cố. Cơ sở nên giữ hồ sơ sẵn sàng quanh năm.
Đoàn kiểm tra có được vào khu sản xuất không?
Có, đoàn làm nhiệm vụ theo quyết định thanh tra, kiểm tra được tiếp cận hiện trường liên quan. Cơ sở bố trí người dẫn và đồ bảo hộ, không nên từ chối hay trì hoãn.
Có nên xem quyết định kiểm tra của đoàn không?
Nên. Đề nghị xem quyết định hoặc văn bản giao nhiệm vụ để biết phạm vi, nội dung và thành phần đoàn. Đây là việc bình thường, cần làm lịch sự.
Cơ sở không đồng ý với kết quả mẫu do đoàn lấy thì sao?
Ghi ý kiến vào biên bản, nêu căn cứ như kết quả quan trắc gần nhất, tình trạng vận hành hôm đó. Nếu có quyết định xử lý, cơ sở được giải trình và khiếu nại theo thủ tục.
Ai ký biên bản kiểm tra thay cho giám đốc khi giám đốc vắng?
Người được giám đốc uỷ quyền bằng văn bản. Nên có sẵn giấy uỷ quyền cho người phụ trách môi trường hoặc phó giám đốc để không bị động khi có kiểm tra đột xuất.
Sau kiểm tra bao lâu thì có kết luận?
Tuỳ hình thức thanh tra hay kiểm tra và nội dung, thời gian ra kết luận theo quy định hiện hành. Cơ sở không cần chờ kết luận mới khắc phục những điểm đã rõ trong biên bản.