TacDong.comTác Động
Tham vấn cộng đồng và quyền của người dân

Tham vấn cộng đồng trong ĐTM: ai được hỏi ý kiến, hình thức nào và làm lúc nào

Tham vấn trong ĐTM gồm đăng tải báo cáo, họp với dân cư chịu tác động và gửi văn bản cho cơ quan, tổ chức liên quan. Ai được hỏi, làm lúc nào, lỗi hay gặp.

An environmental engineer in a short-sleeved shirt walks along a dirt path between rice fields toward a village, seen from behind at mid distance, soft morning haze, green tones

Tham vấn cộng đồng trong ĐTM là bước chủ dự án bắt buộc phải làm trước khi nộp báo cáo đi thẩm định: đưa nội dung báo cáo cho người sẽ chịu tác động và các cơ quan, tổ chức liên quan xem, nhận ý kiến của họ, rồi ghi rõ ý nào tiếp thu, ý nào giải trình vào chính báo cáo. Theo Luật Bảo vệ môi trường 2020 và các văn bản hướng dẫn (đã sửa đổi, bổ sung năm 2025), tham vấn thường đi theo ba đường: đăng tải báo cáo để lấy ý kiến rộng, họp với cộng đồng dân cư và cá nhân chịu tác động trực tiếp, và gửi văn bản xin ý kiến cơ quan, tổ chức có liên quan.

Phần dưới giải thích ai thuộc diện được hỏi, ba hình thức khác nhau ở đâu, nên làm vào lúc nào trong vòng đời dự án, những trường hợp có thể được giảm bớt, và các lỗi khiến hội đồng thẩm định trả lại phần tham vấn. Bài viết cho chủ dự án và cán bộ môi trường mới vào nghề; người dân muốn biết mình được hỏi những gì cũng đọc được.

Tham vấn là một chương của báo cáo, không phải thủ tục đi kèm

Nhiều chủ dự án nghĩ tham vấn là việc "xin chữ ký của xã" cho đủ bộ hồ sơ. Thực tế, kết quả tham vấn được viết thành một phần riêng trong báo cáo ĐTM, và hội đồng thẩm định đọc phần này khá kỹ. Họ xem ai đã được hỏi, hỏi bằng cách nào, người ta nói gì, và chủ dự án đã thay đổi thiết kế, biện pháp giảm thiểu hay chương trình giám sát ra sao sau khi nghe ý kiến. Một bảng tổng hợp mà cột "tiếp thu" toàn ghi "chủ dự án cam kết thực hiện" là dấu hiệu tham vấn làm cho có.

Lý do pháp luật đặt tham vấn trước thẩm định khá thực tế: người sống cạnh khu đất biết những thứ đội khảo sát không thấy trong vài ngày lấy mẫu. Họ biết mùa mưa nước tràn về hướng nào, giếng nhà ai cạn vào tháng nào, con mương nào bà con lấy nước tưới, đường nào học sinh đi qua giờ tan trường. Những chi tiết ấy làm thay đổi vị trí cửa xả, tuyến xe chở nguyên liệu, giờ vận hành máy ồn.

Vì vậy, nên coi tham vấn là một đợt khảo sát hiện trạng thứ hai, lần này bằng lời của người dân và cơ quan quản lý tại chỗ. Báo cáo nào dùng được thông tin từ tham vấn để sửa phương án thường đi qua hội đồng nhẹ nhàng hơn báo cáo chỉ đính kèm biên bản. Ngược lại, nếu sau tham vấn mà không có điểm nào trong báo cáo thay đổi, chủ dự án nên tự hỏi lại: mình đã hỏi đúng người, đúng chỗ chưa.

Ai thuộc diện được tham vấn

Cộng đồng dân cư và cá nhân chịu tác động trực tiếp. Là những hộ ở trong vùng mà báo cáo dự báo có tác động: bụi, ồn, mùi, nước thải đổ ra nguồn nước họ dùng, xe chở hàng đi qua đường làng, mất đất canh tác. Phạm vi này phải khớp với phần dự báo tác động trong chính báo cáo. Nếu báo cáo nói mùi lan tới khoảng cách nào đó theo hướng gió chính mà chỉ mời dân một thôn ở hướng ngược lại thì hội đồng sẽ hỏi ngay.

UBND cấp xã nơi thực hiện dự án. Xã là nơi quản lý địa bàn, nắm hiện trạng sử dụng đất, nguồn nước, các điểm nhạy cảm như trường học, trạm y tế, khu dân cư mới quy hoạch. Ý kiến của xã thường gửi bằng văn bản và hay phối hợp tổ chức buổi họp với dân. Dự án đi qua nhiều xã thì phải hỏi đủ từng xã.

Cơ quan, tổ chức quản lý các công trình hoặc vùng bị ảnh hưởng. Ví dụ đơn vị quản lý công trình thuỷ lợi nếu dự án xả nước thải vào kênh tưới, ban quản lý khu công nghiệp nếu dự án nằm trong khu, đơn vị quản lý rừng, khu bảo tồn, di tích nếu dự án ở gần. Danh sách cụ thể tuỳ dự án, cần tra văn bản hướng dẫn hiện hành.

Chuyên gia, nhà khoa học (khi cần). Ngoài các đối tượng bắt buộc, chủ dự án có thể hỏi thêm chuyên gia về một vấn đề hẹp, như mô hình lan truyền ô nhiễm hay đa dạng sinh học. Phần này không thay được việc hỏi dân và hỏi xã.

Không phải ai cũng là "cộng đồng chịu tác động". Người ở xa, không chịu ảnh hưởng vẫn được góp ý qua kênh đăng tải công khai, nhưng không bắt buộc phải mời họp. Chủ dự án cũng không nên tự thu hẹp vùng mời chỉ để buổi họp ít người, êm hơn.

Ba hình thức tham vấn khác nhau thế nào

Ba hình thức dưới đây không thay thế nhau; với phần lớn dự án phải lập ĐTM, cả ba đều phải có trong hồ sơ, trừ trường hợp văn bản hiện hành cho phép bỏ bớt.

Hình thứcHỏi aiCách làmBằng chứng đưa vào hồ sơ
Đăng tải báo cáo để lấy ý kiếnMọi người quan tâm, cơ quan chuyên mônBáo cáo (đã che phần bí mật kinh doanh nếu có) được đăng trên trang thông tin điện tử theo quy định trong một khoảng thời gianKết quả đăng tải, ý kiến nhận được (nếu có)
Họp lấy ý kiến cộng đồng dân cưDân cư, cá nhân chịu tác động trực tiếpChủ dự án phối hợp UBND cấp xã tổ chức họp tại địa phương, trình bày tóm tắt dự án, tác động và biện phápBiên bản họp có chữ ký đại diện, danh sách người dự, ảnh buổi họp
Gửi văn bản xin ý kiếnUBND cấp xã, cơ quan và tổ chức liên quanGửi công văn kèm báo cáo hoặc tóm tắt báo cáo, đề nghị trả lời bằng văn bảnCông văn đi, văn bản trả lời, hoặc bằng chứng đã gửi khi quá hạn không có trả lời
Hỏi chuyên gia (tuỳ chọn)Nhà khoa học, chuyên gia một lĩnh vựcGửi phần báo cáo liên quan, xin nhận xétÝ kiến chuyên gia, cách chủ dự án tiếp thu

Điểm hay nhầm là coi buổi họp với dân và văn bản của xã là một. Xã có thể chủ trì cuộc họp, nhưng ý kiến của UBND cấp xã với tư cách cơ quan quản lý địa bàn vẫn là một văn bản riêng. Hồ sơ chỉ có biên bản họp mà thiếu văn bản trả lời của xã thường bị yêu cầu bổ sung.

Làm tham vấn vào lúc nào trong vòng đời dự án

Tham vấn đặt đúng thời điểm thì ý kiến còn kịp làm thay đổi thiết kế; đặt muộn thì chỉ còn là thủ tục. Trình tự thường dùng như sau:

  1. Khi có bản thảo báo cáo ĐTM tương đối đầy đủ: đã có mô tả dự án, số liệu hiện trạng môi trường nền, dự báo tác động và biện pháp giảm thiểu. Hỏi trên một bản nháp sơ sài thì người dân và xã không có gì để góp ý cụ thể.
  2. Chuẩn bị tóm tắt dễ đọc cho người dân: vị trí, quy mô, loại chất thải, cách xử lý, nơi xả, giờ hoạt động, những điều thay đổi với cuộc sống quanh đó.
  3. Gửi văn bản xin ý kiến UBND cấp xã và các cơ quan, tổ chức liên quan; cùng lúc thống nhất với xã ngày giờ, địa điểm họp dân.
  4. Tổ chức họp với cộng đồng chịu tác động, lập biên bản ngay tại buổi họp.
  5. Thực hiện việc đăng tải báo cáo để lấy ý kiến theo cách văn bản hiện hành quy định.
  6. Tổng hợp mọi ý kiến, sửa báo cáo ở những chỗ tiếp thu, viết giải trình cho những chỗ không tiếp thu.
  7. Đưa kết quả tham vấn vào chương tương ứng và phụ lục, rồi mới nộp hồ sơ đề nghị thẩm định.

Nếu sau tham vấn chủ dự án thay đổi lớn, chẳng hạn dời cửa xả sang con sông khác hoặc tăng công suất, thì phần đã tham vấn có thể không còn khớp. Lúc đó nên hỏi đơn vị tư vấn và Sở Nông nghiệp và Môi trường xem có cần tham vấn lại phần thay đổi không, đừng để hội đồng phát hiện.

Trường hợp có thể được giảm bớt tham vấn

Văn bản hướng dẫn Luật Bảo vệ môi trường 2020 có quy định một số trường hợp không bắt buộc đủ mọi hình thức tham vấn, chẳng hạn dự án thuộc danh mục bí mật nhà nước, hoặc dự án nằm trong khu sản xuất, kinh doanh, dịch vụ tập trung đã có báo cáo ĐTM được duyệt và đã tham vấn ở cấp khu. Các điều kiện cụ thể có thay đổi qua lần sửa đổi năm 2025, nên chủ dự án cần tra văn bản hiện hành và hỏi Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh trước khi quyết định bỏ bước nào.

Có hai điều cần nhớ. Thứ nhất, được giảm hình thức này không có nghĩa là được bỏ cả tham vấn; thường vẫn phải hỏi cơ quan quản lý khu hoặc các tổ chức liên quan bằng văn bản. Thứ hai, dù được miễn họp dân, nếu dự án có nguồn tác động vượt ra ngoài hàng rào khu, như mùi, ồn hay xe tải chạy qua khu dân cư, thì chủ động nói chuyện với dân vẫn là cách rẻ nhất để tránh khiếu nại về sau.

Ngược lại, không có quy định nào cho phép chia một dự án thành nhiều dự án nhỏ để lọt khỏi diện ĐTM và khỏi tham vấn. Cách làm đó sai, và khi cơ quan quản lý phát hiện thì chủ dự án gánh rủi ro bị đình chỉ, phải làm lại từ đầu trong khi nhà xưởng đã xây xong.

Áp vào dự án của bạn: danh sách kiểm trước khi nộp hồ sơ

Trước khi gửi hồ sơ đi thẩm định, chủ dự án hoặc cán bộ môi trường nên tự dò lại phần tham vấn theo danh sách này:

  • Phạm vi mời họp có khớp với vùng tác động mà chính báo cáo dự báo không, nhất là theo hướng gió chính và theo dòng chảy nguồn tiếp nhận nước thải.
  • Đã có văn bản trả lời của UBND cấp xã ở từng xã dự án đi qua chưa, hay chỉ có biên bản họp.
  • Đã gửi văn bản cho đơn vị quản lý công trình thuỷ lợi, ban quản lý khu, đơn vị quản lý rừng hay di tích nếu dự án liên quan.
  • Biên bản họp có ghi lại nguyên ý các câu hỏi khó, không chỉ ghi "nhân dân nhất trí".
  • Bảng tổng hợp có cột ghi rõ chỗ sửa trong báo cáo (mục nào, nội dung gì) cho từng ý kiến tiếp thu.
  • Ý kiến không tiếp thu có lý do cụ thể, dựa trên số liệu hoặc quy chuẩn, không chỉ ghi "không phù hợp".
  • Có bằng chứng đã đăng tải báo cáo theo quy định hiện hành.
  • Nội dung báo cáo sau tham vấn còn khớp với nội dung đã đưa ra hỏi; nếu thay đổi lớn đã cân nhắc tham vấn lại.

Danh sách này ngắn nhưng chặn được phần lớn các lần bị yêu cầu bổ sung chỉ vì phần tham vấn. Nếu thuê đơn vị tư vấn, hãy đề nghị họ nộp kèm một bản tự kiểm như vậy trước khi trình hồ sơ.

Lỗi hay gặp khiến phần tham vấn bị trả

Biên bản đẹp mà trống. Biên bản ghi "người dân đồng tình với dự án" và không có câu hỏi nào. Hội đồng biết rằng một buổi họp thật hiếm khi không có ai hỏi gì, nên loại biên bản này làm họ nghi ngờ cả phần tham vấn.

Mời sai vùng. Mời dân ở cạnh cổng nhà máy nhưng bỏ sót các hộ ở hạ lưu điểm xả nước thải, nơi chịu tác động nhiều nhất.

Hỏi trên bản báo cáo khác bản nộp. Tham vấn xong mới đổi công nghệ xử lý hoặc tăng công suất, nhưng không nói lại với dân và xã.

Giải trình kiểu khẩu hiệu. Câu trả lời cho mọi ý kiến đều là "chủ dự án cam kết tuân thủ quy định". Đây không phải tiếp thu, cũng không phải giải trình.

Thiếu văn bản của xã. Xã có mặt ở buổi họp nhưng không có văn bản ý kiến riêng, hoặc văn bản chỉ là giấy xác nhận đã tổ chức họp.

Ảnh và danh sách người dự không khớp. Danh sách ký tên nhiều người nhưng ảnh buổi họp chỉ có vài người, hoặc chữ ký giống nhau. Chi tiết nhỏ này đủ để hồ sơ bị yêu cầu làm lại buổi họp.

Câu hỏi thường gặp

Tham vấn cộng đồng có bắt buộc với mọi dự án phải lập ĐTM không?

Về nguyên tắc là bắt buộc, trừ một số trường hợp văn bản hướng dẫn cho phép không tham vấn hoặc giảm bớt hình thức, như dự án thuộc bí mật nhà nước hay dự án trong khu tập trung đã tham vấn ở cấp khu. Điều kiện cụ thể cần tra văn bản hiện hành.

Dự án chỉ xin giấy phép môi trường hoặc đăng ký môi trường có phải họp dân không?

Thủ tục giấy phép môi trường và đăng ký môi trường không có bước tham vấn cộng đồng như ĐTM. Tuy vậy, cơ sở gần khu dân cư vẫn nên chủ động trao đổi với dân về mùi, ồn và giờ hoạt động để tránh khiếu nại.

Người dân không đồng ý thì dự án có bị dừng không?

Tham vấn là lấy ý kiến, không phải bỏ phiếu. Ý kiến phản đối có căn cứ sẽ được hội đồng thẩm định xem xét và có thể buộc chủ dự án đổi phương án, nhưng việc dự án có được phê duyệt hay không do cơ quan thẩm định quyết định dựa trên toàn bộ hồ sơ.

Ai chịu chi phí tổ chức tham vấn?

Chủ dự án chịu toàn bộ chi phí in tài liệu, thuê địa điểm, tổ chức họp và gửi văn bản. Mức chi tuỳ quy mô vùng tham vấn và số xã, thường nằm trong phần việc của hợp đồng tư vấn lập ĐTM.

Đã tham vấn ở bước đánh giá sơ bộ thì có phải tham vấn lại ở bước ĐTM không?

Hai bước có mục đích khác nhau. Ở bước ĐTM, báo cáo đã có số liệu và biện pháp cụ thể nên vẫn phải tham vấn theo quy định cho bước này. Nên tra văn bản hiện hành và hỏi Sở Nông nghiệp và Môi trường để biết yêu cầu cụ thể với dự án của mình.

Xã không trả lời văn bản xin ý kiến thì làm sao?

Văn bản hướng dẫn có quy định thời hạn trả lời; quá hạn mà không có văn bản thì chủ dự án lưu bằng chứng đã gửi đúng địa chỉ, đúng ngày để đưa vào hồ sơ. Trước khi đến hạn nên chủ động gọi lại cán bộ phụ trách để nhắc, vì có văn bản vẫn tốt hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138