TacDong.comTác Động
Tham vấn cộng đồng và quyền của người dân

Quyền được biết thông tin môi trường: xem được gì về cơ sở gần nhà, hỏi ở đâu

Những thông tin môi trường về dự án, cơ sở gần nhà mà người dân được tiếp cận, nơi thường được công khai, cách viết yêu cầu cung cấp thông tin và việc làm khi bị từ chối.

A young man in a motorbike helmet waits on a bench in a commune office corridor holding a thin folder of blank paper, seen from the far end, soft daylight through louvered windows

Người dân có quyền được biết thông tin môi trường về các dự án, cơ sở xung quanh mình, gồm cả những gì cơ quan nhà nước và doanh nghiệp phải tự công khai lẫn những gì người dân có thể yêu cầu cung cấp, theo Luật Bảo vệ môi trường 2020 và Luật Tiếp cận thông tin 2016. Thường gặp nhất là kết quả thẩm định ĐTM, giấy phép môi trường, một số kết quả quan trắc và thông tin về việc xử lý vi phạm; một số loại thông tin bị giới hạn như bí mật nhà nước, bí mật kinh doanh, thông tin cá nhân.

Bài này phân biệt thông tin chủ động công khai và thông tin phải yêu cầu, chỉ nơi thường tìm thấy, các bước viết yêu cầu cung cấp thông tin, những lý do bị từ chối hợp lệ và không hợp lệ, và cách dùng thông tin nhận được cho đúng mục đích. Phạm vi và cách công khai cụ thể có thay đổi theo văn bản hướng dẫn, nên mọi chi tiết cần tra quy định hiện hành.

Quyền này đến từ đâu và gồm những gì

Luật Bảo vệ môi trường 2020 có các quy định về công khai thông tin môi trường và về trách nhiệm cung cấp thông tin của cơ quan nhà nước, chủ dự án, cơ sở. Luật Tiếp cận thông tin 2016 quy định quyền chung của công dân được yêu cầu cơ quan nhà nước cung cấp thông tin do cơ quan đó tạo ra, trừ những loại bị giới hạn. Hai luật cùng áp dụng: luật môi trường nói cái gì phải công khai, luật tiếp cận thông tin nói cách người dân yêu cầu cái chưa được công khai.

Quyền này gồm hai mặt. Mặt thứ nhất là thông tin chủ động công khai: cơ quan, doanh nghiệp phải tự đưa lên trang thông tin điện tử, niêm yết tại trụ sở hoặc tại nơi dự án mà không cần ai hỏi. Mặt thứ hai là thông tin theo yêu cầu: người dân gửi yêu cầu, cơ quan xem xét và cung cấp trong thời hạn theo quy định.

Cần lưu ý: quyền tiếp cận thông tin theo Luật Tiếp cận thông tin 2016 chủ yếu áp dụng với cơ quan nhà nước. Doanh nghiệp có nghĩa vụ công khai những gì luật môi trường yêu cầu, nhưng người dân thường không thể đòi doanh nghiệp đưa toàn bộ hồ sơ nội bộ. Khi cần, hỏi qua cơ quan quản lý là con đường đúng.

Thông tin nào thường tìm được, ở đâu

Bảng dưới gom các loại thông tin người dân sống gần dự án hay cần. Cột "thường tìm ở" mang tính gợi ý; phạm vi công khai cụ thể tra theo quy định hiện hành.

Loại thông tinThường tìm ởGiai đoạn
Báo cáo ĐTM dự thảo để lấy ý kiếnTrang thông tin điện tử của cơ quan thẩm địnhTrước khi thẩm định
Quyết định phê duyệt kết quả thẩm định ĐTMTrang của cơ quan phê duyệt, UBND cấp xã nơi có dự ánSau khi phê duyệt
Giấy phép môi trườngTrang của cơ quan cấp phép (Bộ hoặc UBND cấp tỉnh)Khi cơ sở được cấp phép
Kết quả quan trắc tự động liên tục của nguồn thải lớnTheo cách công khai quy định cho từng cơ sở, có nơi hiển thị tại cổng cơ sởKhi vận hành
Kết luận kiểm tra, quyết định xử phạt vi phạm về môi trườngTrang của cơ quan ra quyết địnhKhi có vi phạm
Báo cáo hiện trạng môi trường của tỉnhTrang của UBND cấp tỉnh, Sở Nông nghiệp và Môi trườngĐịnh kỳ

Một chỗ hay bị bỏ qua là UBND cấp xã. Nhiều văn bản liên quan tới dự án trên địa bàn được gửi về xã, nên đến hỏi cán bộ phụ trách môi trường hoặc bộ phận một cửa của xã đôi khi nhanh hơn tìm trên mạng.

Viết yêu cầu cung cấp thông tin

Khi thông tin cần không tìm thấy ở chỗ công khai, người dân có thể gửi yêu cầu tới cơ quan nhà nước đang giữ thông tin đó. Các bước:

  1. Xác định đúng cơ quan đang giữ thông tin. Quyết định phê duyệt ĐTM do cơ quan thẩm định giữ; kết quả quan trắc định kỳ cơ sở nộp cho cơ quan quản lý; biên bản kiểm tra do cơ quan đi kiểm tra giữ.
  2. Viết yêu cầu ghi rõ: họ tên, địa chỉ, giấy tờ tuỳ thân, thông tin cần cung cấp (tên dự án, tên cơ sở, loại văn bản, khoảng thời gian), mục đích sử dụng, hình thức muốn nhận (xem tại chỗ, bản sao, bản điện tử).
  3. Gửi trực tiếp tại bộ phận tiếp nhận của cơ quan, qua bưu chính hoặc qua kênh điện tử nếu cơ quan có. Xin giấy biên nhận hoặc lưu xác nhận đã gửi.
  4. Ghi lại ngày gửi và tính thời hạn trả lời theo quy định hiện hành; nhiều trường hợp thông tin có sẵn được cung cấp ngay hoặc trong thời gian ngắn.
  5. Khi nhận thông tin, kiểm tra đủ chưa, đúng thứ mình yêu cầu chưa. Nếu bị tính chi phí in sao, chi phí phải theo quy định của cơ quan, có chứng từ.

Yêu cầu càng hẹp càng dễ được đáp ứng. "Đề nghị cung cấp kết quả quan trắc nước thải định kỳ của cơ sở X trong năm gần nhất" rõ hơn nhiều so với "Đề nghị cung cấp mọi tài liệu môi trường về nhà máy X".

Nếu chưa biết tên văn bản chính xác, cứ mô tả thứ mình cần bằng lời thường, như "giấy tờ cho thấy nhà máy được phép xả nước thải ra kênh bao nhiêu", và đề nghị cán bộ hướng dẫn. Cán bộ tiếp nhận thường biết đó là giấy phép môi trường hay phần nội dung nào.

Mẫu nội dung một phiếu yêu cầu

Mẫu tự soạn để tham khảo; nếu cơ quan có mẫu riêng thì dùng mẫu của cơ quan:

  • Kính gửi: (tên cơ quan đang giữ thông tin).
  • Người yêu cầu: họ tên, ngày sinh, số giấy tờ tuỳ thân, nơi ở (thôn, xã, tỉnh), cách liên hệ.
  • Thông tin yêu cầu: quyết định phê duyệt kết quả thẩm định báo cáo ĐTM của dự án (tên dự án) do (tên chủ dự án giả định, ví dụ Công ty TNHH B) làm chủ, tại xã C.
  • Mục đích: tìm hiểu các biện pháp bảo vệ môi trường mà dự án đã cam kết, vì gia đình sống cách dự án khoảng (khoảng cách).
  • Hình thức nhận: bản sao giấy hoặc bản điện tử gửi qua thư điện tử.
  • Ngày, chữ ký.

Phần mục đích không cần dài nhưng nên có. Nó giúp cán bộ xử lý hiểu yêu cầu chính đáng, và giúp xác định đúng phạm vi thông tin cần cung cấp.

Khi yêu cầu cho cả một nhóm hộ, có thể cử một người đứng tên và ghi rõ là yêu cầu chung, tránh nhiều người gửi nhiều phiếu giống nhau làm chậm việc xử lý.

Bị từ chối: lý do hợp lệ và không hợp lệ

Hợp lệ: thông tin thuộc diện không được tiếp cận. Như bí mật nhà nước, hoặc thông tin mà việc cung cấp gây hại theo quy định của luật. Cơ quan phải trả lời bằng văn bản nêu lý do.

Hợp lệ có điều kiện: bí mật kinh doanh, thông tin cá nhân. Có thể bị che một phần hoặc chỉ cung cấp khi có sự đồng ý của chủ thể. Nhưng các thông tin về tác động môi trường, biện pháp giảm thiểu, kết quả xử lý vi phạm thường không nằm trong phần bí mật kinh doanh.

Hợp lệ: cơ quan không giữ thông tin đó. Cơ quan nên hướng dẫn nơi đang giữ thông tin; người dân gửi lại đúng nơi.

Không hợp lệ: từ chối miệng, không lý do. Nếu bị từ chối bằng lời, đề nghị trả lời bằng văn bản. Từ chối mà không nêu lý do không phù hợp với tinh thần của Luật Tiếp cận thông tin 2016.

Không hợp lệ: đòi giải thích lý do cá nhân quá mức. Cơ quan có thể hỏi mục đích, nhưng người dân không phải chứng minh mình là người bị thiệt hại mới được xem thông tin đã thuộc diện công khai.

Khi bị từ chối không thoả đáng. Người dân có quyền khiếu nại theo quy định về khiếu nại, hoặc gửi kiến nghị tới cơ quan cấp trên. Giữ đủ bản yêu cầu, giấy biên nhận và văn bản trả lời.

Dùng thông tin nhận được cho đúng

Thông tin môi trường có giá trị nhất khi được đặt cạnh thực tế. Có quyết định phê duyệt ĐTM trong tay, người dân biết dự án đã cam kết điều gì; có kết quả quan trắc, người dân biết chỉ tiêu nào đang được đo và đo ở đâu. Nếu thấy thực tế khác cam kết, phản ánh qua kênh chính thống kèm theo đúng tài liệu đó sẽ được xem xét nghiêm túc hơn một lời kể chung chung.

Hai điều nên tránh. Thứ nhất, đừng cắt riêng một con số khỏi bảng để lan truyền mà không nói rõ đó là nồng độ gì, đo ở đâu, so với quy chuẩn nào; một con số đúng mà đặt sai chỗ vẫn gây hiểu lầm. Thứ hai, thông tin cá nhân của người khác có trong tài liệu, như tên, địa chỉ hộ dân, không nên chia sẻ ra ngoài.

Cuối cùng, lưu trữ có hệ thống: một thư mục cho mỗi dự án gần nhà, gồm bản ĐTM hoặc quyết định phê duyệt, giấy phép môi trường, các kết quả quan trắc đã xin được, và các văn bản trả lời. Vài năm sau, khi có tranh chấp hay khi dự án xin mở rộng, thư mục này là thứ quý nhất người dân có.

Ví dụ giả định: một xưởng dệt nhuộm ở xã C xin nâng công suất. Nhờ còn giữ quyết định phê duyệt ĐTM cũ và kết quả quan trắc đã xin được hai năm trước, một nhóm hộ ven mương chỉ ra rằng điểm lấy mẫu hạ lưu đã bị bỏ khỏi chương trình giám sát mới. Ý kiến có tài liệu đi kèm nên được ghi nhận ngay trong đợt tham vấn của dự án mở rộng, và điểm giám sát được đưa trở lại.

Câu hỏi thường gặp

Người dân có được xem báo cáo ĐTM đã được phê duyệt không?

Quyết định phê duyệt kết quả thẩm định thường được công khai. Với toàn văn báo cáo, người dân có thể tìm bản đã đăng tải lúc tham vấn hoặc gửi yêu cầu cung cấp tới cơ quan phê duyệt; phần bí mật kinh doanh có thể bị che.

Có được yêu cầu doanh nghiệp đưa kết quả quan trắc không?

Doanh nghiệp phải công khai những gì luật môi trường yêu cầu. Với kết quả quan trắc định kỳ đã nộp cho cơ quan quản lý, người dân thường yêu cầu qua cơ quan đó theo Luật Tiếp cận thông tin 2016.

Yêu cầu cung cấp thông tin có mất phí không?

Việc tiếp cận thông tin về nguyên tắc không thu phí, nhưng người yêu cầu có thể phải trả chi phí in, sao, gửi theo quy định. Chi phí phải có chứng từ và theo mức cơ quan công bố.

Có cần nêu lý do khi xin thông tin môi trường không?

Phiếu yêu cầu thường có mục mục đích sử dụng. Nêu ngắn gọn mục đích, như tìm hiểu cam kết môi trường của dự án gần nhà, là đủ. Không cần chứng minh mình bị thiệt hại.

Thông tin xin được có dùng làm bằng chứng khi phản ánh ô nhiễm không?

Có. Quyết định phê duyệt ĐTM, giấy phép môi trường và kết quả quan trắc là căn cứ để đối chiếu cam kết với thực tế. Khi phản ánh, nên dẫn đúng tên văn bản, số liệu và ngày tháng.

Hỏi xã có được không hay phải lên tỉnh?

Nên bắt đầu từ UBND cấp xã vì nhiều văn bản về dự án trên địa bàn được gửi về xã. Nếu xã không giữ thông tin cần, xã có thể hướng dẫn gửi yêu cầu tới Sở Nông nghiệp và Môi trường hoặc cơ quan đang giữ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138