Nhật ký vận hành hệ thống xử lý nước thải nên ghi mỗi ngày tối thiểu: lưu lượng vào và ra theo đồng hồ, giờ chạy các thiết bị chính, lượng hoá chất dùng, các chỉ số đo nhanh như pH và quan sát bằng mắt, lượng bùn xả, và mọi sự cố cùng cách xử lý. Đó vừa là công cụ để người vận hành giữ hệ thống ổn định, vừa là bằng chứng cho thấy cơ sở đã vận hành công trình xử lý đúng như giấy phép môi trường.
Nhiều cơ sở có hệ thống xử lý đầu tư bài bản nhưng nhật ký lại là cuốn vở ghi "bình thường" suốt cả tháng. Khi kết quả quan trắc vượt, không ai biết hệ thống đã yếu từ hôm nào. Bài này đưa ra cột ghi, cách đọc nhật ký để phát hiện sớm, và những điều đoàn kiểm tra thường soi khi mở cuốn sổ ra.
Các cột nên có trong nhật ký hằng ngày
Mẫu dưới đây áp cho hệ thống sinh học thông dụng, kiểu bể điều hoà, bể thiếu khí, bể hiếu khí, bể lắng, khử trùng. Hệ thống hoá lý hay hệ thống của trại chăn nuôi thì bớt hoặc thêm cột cho phù hợp:
| Nhóm cột | Ghi cụ thể | Vì sao cần |
|---|---|---|
| Lưu lượng | Số đọc đồng hồ đầu vào, đầu ra vào một giờ cố định mỗi ngày | Biết hệ thống có quá tải không, đối chiếu với báo cáo năm |
| Thiết bị | Giờ chạy máy thổi khí, bơm chính, bơm bùn; thiết bị nào dừng, vì sao | Phát hiện máy hỏng, chạy thiếu giờ |
| Hoá chất | Loại, lượng pha, lượng dùng: chất điều chỉnh pH, chất keo tụ, chất khử trùng, dinh dưỡng vi sinh | Đối chiếu với hoá đơn mua; dùng tăng đột biến là dấu hiệu bất thường |
| Đo nhanh | pH bể điều hoà và đầu ra, ôxy hoà tan bể hiếu khí, thể tích bùn lắng sau ba mươi phút | Theo dõi sức khoẻ vi sinh và chất lượng đầu ra |
| Quan sát | Màu, mùi, bọt, váng, nước đầu ra trong hay đục | Nhiều sự cố thấy bằng mắt trước khi đo được |
| Bùn | Lượng bùn xả, bùn tuần hoàn, bùn đưa đi xử lý | Bùn là chỗ hay hỏng nhất và là chất thải phải quản lý |
| Sự cố và xử lý | Giờ bắt đầu, hiện tượng, đã làm gì, giờ trở lại bình thường | Bằng chứng ứng phó, căn cứ giải trình |
| Người ghi | Tên, chữ ký, ca trực | Biết ai chịu trách nhiệm từng ngày |
Ghi đúng giờ cố định quan trọng hơn ghi thật nhiều. Số đồng hồ đọc lúc tám giờ hôm nay, mười giờ hôm sau thì tính lưu lượng ngày sẽ sai, và khi đối chiếu với nước cấp sẽ ra những con số không ai giải thích được.
Bộ đo nhanh tối thiểu và cách làm mỗi sáng
Không cần phòng thí nghiệm để vận hành tốt một hệ thống nhỏ và vừa. Bộ dụng cụ tối thiểu, chi phí thấp so với giá trị của nó:
- Giấy thử hoặc bút đo pH: đo ở bể điều hoà và đầu ra. Bút đo cần hiệu chuẩn định kỳ bằng dung dịch chuẩn, ghi ngày hiệu chuẩn vào nhật ký.
- Ống đong một lít có vạch: lấy nước bể hiếu khí, để lắng ba mươi phút, đọc thể tích bùn lắng. Đây là phép đo rẻ nhất mà nói được nhiều nhất về tình trạng vi sinh.
- Máy đo ôxy hoà tan cầm tay nếu hệ thống có bể hiếu khí công suất đáng kể; đo cùng một vị trí, cùng giờ mỗi ngày.
- Lọ thuỷ tinh trong: lấy nước đầu ra, đặt cạnh lọ nước sạch dưới ánh sáng để so độ trong, ngửi mùi.
- Đồng hồ lưu lượng hoạt động tốt; nếu chưa có, ước lượng bằng giờ chạy bơm nhân công suất bơm và ghi rõ là ước lượng.
Mỗi sáng, người vận hành đi theo đúng một thứ tự: đọc đồng hồ, xem thiết bị, đo pH, lấy mẫu đo bùn lắng, quan sát đầu ra, rồi mới pha hoá chất. Làm theo thứ tự cố định thì không sót bước, và số liệu các ngày so sánh được với nhau. Kết quả đo nhanh chỉ để vận hành, không thay được phiếu quan trắc của đơn vị đủ điều kiện.
Đọc nhật ký để phát hiện sớm
Bùn lắng tăng dần, nước đầu ra đục dần. Thể tích bùn lắng sau ba mươi phút cao lên qua nhiều ngày thường là dấu hiệu bùn quá nhiều hoặc bùn khó lắng. Xả bùn dư sớm, kiểm tra ôxy hoà tan trước khi nước đầu ra vượt chuẩn.
pH đầu vào dao động mạnh. Có công đoạn sản xuất xả đột ngột hoá chất, nước rửa. Tìm công đoạn đó, bố trí xả đều, hoặc tăng khả năng điều hoà.
Ôxy hoà tan thấp kéo dài. Máy thổi khí yếu, đĩa phân phối khí bị tắc, hoặc tải ô nhiễm tăng. Ôxy thấp lâu ngày là vi sinh suy yếu, mùi bốc lên và chất lượng đầu ra xấu.
Lượng hoá chất dùng tăng mà đầu ra không tốt hơn. Có thể đang bù cho một vấn đề khác như vi sinh chết, bể lắng hỏng. Tăng hoá chất mãi là chữa triệu chứng, tốn tiền và tăng bùn.
Bọt trắng dày hoặc bọt nâu bám thành bể. Bọt trắng thường gặp khi vi sinh mới khởi động hoặc có chất tẩy rửa; bọt nâu dai có thể do vi sinh dạng sợi phát triển. Ghi lại ngày xuất hiện và báo đơn vị hỗ trợ kỹ thuật.
Ghi sự cố cho đúng
Sự cố là phần quan trọng nhất của nhật ký, cũng là phần hay bị bỏ trống vì người vận hành ngại ghi "lỗi" của mình. Hướng dẫn cho tổ vận hành:
- Ghi ngay khi phát hiện, kèm giờ, không đợi xử lý xong mới ghi.
- Mô tả hiện tượng bằng điều thấy được: máy thổi khí số hai dừng, nước bể lắng đục, có mùi lạ ở bể điều hoà.
- Ghi việc đã làm theo thứ tự: báo ai, chạy máy dự phòng, giảm lưu lượng vào, dừng công đoạn sản xuất nào.
- Ghi giờ hệ thống trở lại bình thường và cách biết là đã bình thường.
- Nếu nước thải chưa đạt có khả năng đã ra ngoài, báo ngay người phụ trách môi trường để quyết định việc báo cơ quan quản lý theo quy định.
- Sau sự cố, ghi nguyên nhân và việc phòng ngừa: thay thiết bị, sửa quy trình, đào tạo lại.
Một sự cố được ghi rõ ràng, xử lý nhanh, có biện pháp phòng ngừa là bằng chứng cơ sở vận hành có trách nhiệm. Một trang nhật ký sạch tinh trong khi dữ liệu tự động cho thấy đầu ra vượt suốt nửa ngày thì ngược lại.
Bùn: phần hay bị quên trong nhật ký
Hệ thống sinh học nào cũng sinh bùn dư. Không xả bùn dư thì bùn tràn qua bể lắng, nước đầu ra đục; xả quá nhiều thì vi sinh không đủ để xử lý. Vì vậy nhật ký phải có lượng bùn xả mỗi lần, từ bể nào, đưa đi đâu: về bể chứa bùn, máy ép bùn, sân phơi.
Bùn sau ép hoặc sau phơi là chất thải phải quản lý. Tuỳ thành phần, bùn có thể là chất thải công nghiệp thông thường hay chất thải nguy hại, và việc phân định đôi khi cần phân tích mẫu. Khối lượng bùn đưa đi xử lý phải khớp giữa nhật ký vận hành, sổ chất thải và chứng từ chuyển giao.
Với trại chăn nuôi dùng hầm biogas và hồ sinh học, bùn đáy hầm và đáy hồ tích lại theo năm. Ghi lần hút bùn, lượng hút, đơn vị hút và nơi đưa đến. Đem bùn chưa xử lý đi bón trực tiếp mà không theo hướng dẫn kỹ thuật là chỗ dễ phát sinh mùi và phản ánh.
Đoàn kiểm tra thường soi gì trong nhật ký
Khi mở nhật ký vận hành, người kiểm tra có kinh nghiệm thường xem vài điểm sau, chủ cơ sở nên tự soát trước:
- Nhật ký có ghi liên tục không, có những khoảng trống nhiều ngày không giải thích.
- Chữ viết, mực, nét chữ có giống nhau đến mức nghi viết lại một lần cho cả tháng.
- Lưu lượng đầu ra so với nước cấp và với công suất thiết kế có hợp lý không.
- Lượng hoá chất trong nhật ký có khớp với hoá đơn mua hoá chất trong kỳ.
- Ngày lấy mẫu quan trắc, nhật ký ghi hệ thống chạy thế nào.
- Có ghi sự cố nào không; một hệ thống chạy cả năm không có sự cố nào là điều đáng hỏi.
- Lượng bùn xả có tương ứng với lượng bùn chuyển giao không.
Nhật ký viết bù cuối tháng, số liệu đều tăm tắp, thường gây nghi ngờ hơn một nhật ký có vài chỗ tẩy xoá nhưng ghi thật hằng ngày. Sửa chữ sai thì gạch một nét, ghi số đúng bên cạnh và ký tên; không dùng bút xoá.
Áp vào phòng khám đa khoa nhỏ và người vận hành kiêm nhiệm
Phòng khám đa khoa của bác sĩ Quang có một hệ thống xử lý nước thải nhỏ đặt dưới sân sau, công suất vài khối mỗi ngày, người vận hành là anh bảo vệ kiêm nhiệm. Nhật ký trước đây chỉ có một dòng mỗi ngày "hệ thống hoạt động bình thường". Khi được kiểm tra, phòng khám không chứng minh được việc khử trùng nước thải đầu ra có diễn ra đều đặn.
Sau đó, nhật ký được làm lại thành một tờ in sẵn mỗi tuần, chỉ có ô để đánh dấu và điền số: số đồng hồ, giờ bơm chạy, lượng chất khử trùng pha, pH đo bằng giấy thử, quan sát màu và mùi, có xả bùn không. Anh bảo vệ mất chừng năm phút mỗi sáng. Cuối tuần, người phụ trách hành chính xem lại, ký, kẹp vào cặp.
Bài học cho cơ sở nhỏ: nhật ký không cần dài, cần đều và cần có người đọc lại. Một tờ ghi năm phút mỗi ngày đáng giá hơn một cuốn sổ đẹp không ai mở. Khi đổi người vận hành, bàn giao cả quy trình lẫn cách ghi, và để người mới ghi song song vài ngày cùng người cũ.
Câu hỏi thường gặp
Nhật ký vận hành lưu bằng sổ giấy hay bảng tính?
Cả hai đều được nếu ghi trung thực, liên tục và truy lại được. Nhiều cơ sở ghi giấy tại bể rồi nhập bảng tính cuối tuần; giữ bản giấy gốc để đối chiếu.
Cơ sở không có thiết bị đo ôxy hoà tan thì ghi thế nào?
Ghi những gì đo được như pH bằng giấy thử, thể tích bùn lắng bằng ống đong, và quan sát màu, mùi, bọt. Khi hệ thống lớn hơn, nên đầu tư máy đo cầm tay vì chi phí nhỏ so với rủi ro.
Nhật ký phải lưu trong bao lâu?
Thời gian lưu theo quy định hiện hành về hồ sơ môi trường. Thực tế nên giữ ít nhất đến hết thời hạn giấy phép môi trường, vì khi cấp lại có thể bị hỏi về lịch sử vận hành.
Thuê đơn vị vận hành thuê thì ai ghi nhật ký?
Đơn vị vận hành ghi theo hợp đồng, nhưng cơ sở phải giữ bản nhật ký và kiểm tra định kỳ. Trách nhiệm vận hành đúng trước cơ quan quản lý vẫn thuộc chủ cơ sở.
Có cần ghi nhật ký vào ngày nghỉ sản xuất không?
Có, ghi ngắn: hệ thống ở chế độ nào, có nước vào không, máy thổi khí có chạy duy trì vi sinh không. Ngày nghỉ dài không ai trông là lúc vi sinh hay chết.