Cơ sở nhỏ, ít nguồn thải thường thuê dịch vụ môi trường trọn gói hằng năm là đủ; cơ sở có hệ thống xử lý phức tạp, nhiều nguồn khí thải hay nằm gần khu dân cư nên có ít nhất một người phụ trách môi trường trong biên chế; còn phần lớn nhà máy cỡ vừa hợp nhất với cách kết hợp: người nội bộ lo việc hằng ngày, tư vấn lo phần chuyên môn và quan trắc.
Quyết định này không nên dựa vào câu "thuê ngoài cho đỡ lo". Nghĩa vụ môi trường sau khi có giấy phép là việc diễn ra mỗi ngày, ở xưởng, ở kho chất thải, ở hố ga, chứ không chỉ là một bản báo cáo cuối năm. Bài này liệt kê các việc định kỳ, so ba mô hình, chỉ cách chia việc khi kết hợp và những lỗi hay gặp ở mỗi mô hình.
Những việc môi trường định kỳ của một cơ sở có giấy phép
Trước khi chọn mô hình, liệt kê việc. Bảng dưới gom những việc thường gặp, cột cuối cho biết việc đó cần có mặt tại cơ sở đến mức nào:
| Việc | Tần suất | Cần có mặt tại cơ sở |
|---|---|---|
| Vận hành, ghi nhật ký hệ thống xử lý nước thải, khí thải | Hằng ngày | Rất cao |
| Phân loại, lưu giữ chất thải, ghi sổ, giám sát kho chất thải nguy hại | Hằng ngày đến hằng tuần | Cao |
| Ký và theo dõi hợp đồng thu gom, lưu chứng từ chuyển giao | Theo lần chuyển giao | Trung bình |
| Phối hợp quan trắc định kỳ: chuẩn bị vị trí, đi cùng kỹ thuật viên | Theo giấy phép | Cao vào ngày đo |
| Theo dõi dữ liệu quan trắc tự động nếu có | Liên tục | Trung bình, có thể từ xa |
| Báo cáo công tác bảo vệ môi trường hằng năm | Mỗi năm | Thấp, cần số liệu từ cơ sở |
| Theo dõi văn bản pháp luật mới, đánh giá cơ sở có phải điều chỉnh giấy phép | Thường xuyên | Thấp |
| Làm việc với đoàn kiểm tra, trả lời phản ánh | Khi phát sinh | Rất cao |
Nhìn cột cuối: những việc "rất cao" và "cao" không thể giao hẳn cho người ở ngoài. Dù thuê trọn gói đến đâu, cơ sở vẫn cần ít nhất một người kiêm nhiệm việc môi trường tại chỗ.
So ba mô hình: trọn gói, nội bộ, kết hợp
Chi phí ở đây nói theo tầng tương đối vì giá thị trường thay đổi theo địa phương và quy mô:
| Tiêu chí | Thuê trọn gói hằng năm | Cán bộ nội bộ chuyên trách | Kết hợp |
|---|---|---|---|
| Chi phí cố định | Thấp đến trung bình, trả theo hợp đồng năm | Lương và đào tạo, cao hơn với cơ sở nhỏ | Trung bình |
| Hiểu hoạt động hằng ngày | Thấp, chỉ biết qua số liệu gửi | Cao | Cao |
| Chuyên môn tính toán, pháp lý | Cao nếu đơn vị tốt | Tuỳ người, thường cần hỗ trợ | Cao |
| Phản ứng khi có sự cố hoặc kiểm tra đột xuất | Chậm, phụ thuộc lịch tư vấn | Nhanh | Nhanh |
| Rủi ro khi người nghỉ việc | Thấp | Cao, mất hiểu biết về cơ sở | Trung bình |
| Hợp với | Xưởng nhỏ, ít nguồn thải, vận hành đơn giản | Nhà máy lớn, nhiều nguồn thải, nhạy cảm | Đa số nhà máy cỡ vừa |
Mô hình kết hợp không đắt hơn nhiều so với trọn gói, vì người nội bộ có thể kiêm thêm an toàn lao động hoặc quản lý kho, và phạm vi thuê tư vấn thu hẹp lại.
Một hợp đồng trọn gói hằng năm thường gồm và không gồm gì
Hai chữ "trọn gói" có nghĩa khác nhau ở mỗi đơn vị. Đọc phạm vi theo danh sách này:
- Thường gồm: quan trắc định kỳ theo giấy phép; lập và nộp báo cáo công tác bảo vệ môi trường hằng năm; cập nhật văn bản pháp luật liên quan; tư vấn qua điện thoại, thư điện tử; một số buổi khảo sát tại cơ sở trong năm.
- Có khi gồm: hỗ trợ khi có đoàn kiểm tra; rà soát sổ sách chất thải nguy hại; đào tạo ngắn cho người vận hành.
- Thường không gồm: hồ sơ điều chỉnh, cấp lại giấy phép; lấy mẫu bổ sung khi kết quả vượt; sửa chữa hệ thống xử lý; thu gom, xử lý chất thải; quan trắc tự động; đại diện cơ sở giải quyết khiếu nại.
- Không thể gồm: vận hành hệ thống xử lý hằng ngày, ghi nhật ký thay cơ sở, trực kho chất thải. Đơn vị nào hứa làm được những việc này từ xa thì nên hỏi kỹ cách làm.
Khi so hai báo giá trọn gói, đưa cả hai về danh sách này. Báo giá thấp hơn thường bỏ phần "có khi gồm", mà đó lại là phần cơ sở cần nhất lúc có sự cố.
Chia việc khi kết hợp người nội bộ và tư vấn
Người nội bộ giữ. Nhật ký vận hành, sổ chất thải, chứng từ, đi cùng kỹ thuật viên quan trắc, tiếp đoàn kiểm tra lúc đầu, báo ngay cho tư vấn khi có thay đổi sản xuất hoặc sự cố. Người này không cần là kỹ sư môi trường; cần là người cẩn thận, có mặt thường xuyên, được giám đốc trao quyền.
Tư vấn giữ. Quan trắc, phân tích xu hướng, báo cáo năm, đánh giá khi cơ sở thay đổi có phải điều chỉnh giấy phép không, giải thích văn bản mới, hỗ trợ chuyên môn khi đoàn kiểm tra hỏi sâu.
Chỗ giao nhau. Mỗi quý một buổi rà soát chung: người nội bộ mang sổ sách, tư vấn mang kết quả quan trắc, cùng xem có gì lệch. Buổi này là thứ giữ cho mô hình kết hợp chạy được.
Câu nên ghi vào phân công nội bộ. "Mọi thay đổi về máy móc, nhiên liệu, nguyên liệu, đơn vị thu gom, ca sản xuất phải báo cho người phụ trách môi trường trước khi thực hiện." Phần lớn rắc rối pháp lý bắt đầu từ một thay đổi mà người phụ trách biết sau cùng.
Nếu tuyển cán bộ môi trường: mô tả việc và câu hỏi phỏng vấn
Tin tuyển dụng ghi chung "phụ trách môi trường" sẽ thu hút đủ loại hồ sơ. Viết mô tả việc theo đúng danh sách việc định kỳ ở đầu bài, rồi dùng các câu hỏi dưới đây khi phỏng vấn:
- Giấy phép môi trường của một cơ sở thường quy định những nội dung gì, và anh chị sẽ đọc phần nào trước?
- Nếu kết quả quan trắc nước thải quý này vượt một thông số, anh chị làm gì trong tuần đầu?
- Kho chất thải nguy hại cần đáp ứng những yêu cầu cơ bản nào, và anh chị kiểm tra nó thế nào mỗi tuần?
- Xưởng định đổi lò hơi từ đốt than sang đốt củi trấu, anh chị cần kiểm tra những gì về thủ tục trước khi đổi?
- Anh chị đã từng tiếp đoàn kiểm tra chưa, họ hỏi gì và anh chị chuẩn bị những gì?
- Kể một lần anh chị phát hiện sổ sách không khớp thực tế, và cách xử lý.
Ứng viên không cần trả lời đúng mọi chi tiết pháp lý, vì văn bản thay đổi thường xuyên. Điều cần nghe là cách họ nghĩ: có biết tìm căn cứ, có biết báo lên, có ưu tiên xử lý thật hay chỉ lo giấy tờ đẹp. Câu thứ tư là câu thử tốt nhất, vì người có kinh nghiệm sẽ nói ngay chuyện thay đổi nhiên liệu có thể phải điều chỉnh giấy phép.
Cuối mỗi năm: đánh giá dịch vụ trọn gói trước khi gia hạn
Một buổi đánh giá ngắn trước khi ký năm mới giúp quyết định giữ, đổi hay điều chỉnh phạm vi. Các bước:
- Lập danh sách việc trong hợp đồng, đánh dấu việc đã làm đúng hạn, trễ hạn, chưa làm.
- Đếm số lần cơ sở phải nhắc tư vấn, số lần tư vấn chủ động báo việc trước.
- Đọc lại báo cáo năm tư vấn đã nộp: số liệu có khớp sổ sách và chứng từ không, có phần giải trình cho các thông số vượt không.
- Hỏi người nội bộ: trong năm có lúc nào cần tư vấn mà không liên lạc được không.
- So phạm vi năm tới với giấy phép hiện hành và kế hoạch sản xuất: có thêm nguồn thải, thêm điểm quan trắc, thay đổi gì không.
- Gặp tư vấn, trao đổi kết quả đánh giá, rồi mới bàn giá năm sau.
Đánh giá dựa trên dữ kiện như vậy giúp cả hai bên: cơ sở không đổi đơn vị chỉ vì một lần bực mình, và đơn vị tốt có căn cứ để đề nghị giá hợp lý cho phần việc tăng thêm.
Ba cơ sở giả định và lựa chọn hợp lý
Xưởng gỗ anh Tâm, chỉ đăng ký môi trường. Không cần cán bộ chuyên trách, cũng chưa chắc cần trọn gói. Anh Tâm giao một thợ cả ghi sổ chất thải, tự giữ hợp đồng thu gom, thỉnh thoảng nhờ người quen việc rà một lần.
Công ty TNHH B, nhà máy bao bì có giấy phép môi trường. Có buồng in, dung môi, hệ thống xử lý khí thải. Mô hình kết hợp: cán bộ an toàn kiêm môi trường giữ việc hằng ngày, thuê tư vấn trọn gói phần quan trắc và báo cáo năm, cộng thêm điều khoản hỗ trợ khi có kiểm tra.
Nhà máy chế biến thuỷ sản lớn gần sông. Nước thải nhiều, có quan trắc tự động, gần khu dân cư. Cần một cán bộ môi trường chuyên trách có chuyên môn, một người vận hành hệ thống xử lý theo ca, và vẫn thuê đơn vị quan trắc có chứng nhận. Tư vấn chỉ thuê theo việc khi cần hồ sơ điều chỉnh.
Lỗi hay gặp ở từng mô hình
Trọn gói nhưng không ai trong cơ sở chịu trách nhiệm. Tư vấn gửi nhắc việc, thư nằm trong hộp thư của kế toán. Cuối năm báo cáo được viết từ số liệu ước tính.
Cán bộ nội bộ bị giao quá nhiều việc khác. Người phụ trách môi trường kiêm cả hành chính, mua hàng, an ninh. Việc môi trường luôn bị đẩy xuống cuối.
Cán bộ nội bộ nghỉ, không bàn giao. Mật khẩu tài khoản nộp báo cáo, vị trí lưu chứng từ, lịch quan trắc nằm trong đầu một người. Nên có bộ hồ sơ bàn giao và người dự phòng.
Kết hợp nhưng không có buổi rà soát chung. Hai bên làm song song, không ai thấy chỗ lệch giữa sổ sách và kết quả quan trắc cho đến khi đoàn kiểm tra chỉ ra.
Đổi đơn vị trọn gói mỗi năm vì giá. Mỗi đơn vị mới lại cần thời gian làm quen cơ sở, số liệu quan trắc đổi phòng thí nghiệm nên khó so xu hướng, và hồ sơ lưu trữ rải rác ở nhiều nơi. Chỉ nên đổi khi chất lượng thật sự kém.
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp có bắt buộc phải có cán bộ môi trường chuyên trách không?
Yêu cầu về người phụ trách môi trường tuỳ loại hình và quy mô theo quy định hiện hành; nhiều cơ sở chỉ cần có người được phân công. Tra giấy phép và văn bản hướng dẫn, hoặc hỏi Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh.
Thuê trọn gói thì tư vấn có thay cơ sở chịu trách nhiệm khi bị kiểm tra không?
Không. Cơ sở là chủ thể chịu trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ môi trường. Tư vấn hỗ trợ chuyên môn và chịu trách nhiệm với cơ sở theo hợp đồng, không thay cơ sở trước cơ quan nhà nước.
Người phụ trách môi trường nội bộ cần học những gì?
Đọc hiểu giấy phép của chính cơ sở, quy chuẩn kỹ thuật áp dụng, cách phân loại và lưu giữ chất thải nguy hại, cách ghi nhật ký vận hành và lập báo cáo năm. Các khoá ngắn hạn về quản lý môi trường doanh nghiệp là đủ để bắt đầu.
Hợp đồng trọn gói nên ký theo năm hay nhiều năm?
Nên ký theo năm, có điều khoản gia hạn. Làm vậy cơ sở có dịp đánh giá chất lượng dịch vụ mỗi năm, điều chỉnh phạm vi khi giấy phép thay đổi, và không bị ràng buộc nếu đơn vị làm việc kém.
Có nên để đơn vị quan trắc kiêm luôn việc làm báo cáo năm không?
Được, nếu đơn vị đó có người hiểu nghiệp vụ báo cáo. Lợi ích là số liệu một đầu mối; bất lợi là ít có người thứ hai soát lại kết quả quan trắc, nên người nội bộ cần đọc kỹ trước khi ký nộp.