Đánh giá môi trường chiến lược (ĐMC) là việc nhận dạng, dự báo các vấn đề môi trường chính của một chiến lược hoặc quy hoạch, để lồng ghép giải pháp bảo vệ môi trường ngay khi lập quy hoạch. Nó làm ở tầm vùng, ngành, do cơ quan lập quy hoạch thực hiện, trong khi ĐTM làm cho từng dự án cụ thể, do chủ dự án thực hiện.
Chủ dự án tư nhân hầu như không phải lập ĐMC, nhưng vẫn chịu ảnh hưởng của nó: kết quả ĐMC góp phần định hình vùng nào phù hợp cho loại hình sản xuất nào, khu nào cần hạn chế. Phần dưới giải thích ĐMC theo tinh thần Luật Bảo vệ môi trường 2020, đặt cạnh ĐTM và đánh giá sơ bộ, rồi chỉ cách chủ dự án dùng thông tin này khi chọn nơi đầu tư.
ĐMC trả lời câu hỏi ở tầm nào
Hãy hình dung một tỉnh đang lập quy hoạch có mở thêm vài khu công nghiệp ven một con sông. Từng nhà máy sau này sẽ làm ĐTM riêng và đều có thể chứng minh nước thải của mình đạt quy chuẩn. Nhưng nếu mười nhà máy cùng xả vào một đoạn sông, tổng tải lượng có thể vượt sức chịu tải của dòng sông, dù từng nhà máy đều "đạt". Câu hỏi đó không ai trả lời được ở cấp dự án; nó phải được trả lời khi lập quy hoạch.
ĐMC là công cụ cho câu hỏi tầm đó: nếu thực hiện quy hoạch này, môi trường của cả vùng sẽ ra sao, tác động cộng dồn thế nào, phương án quy hoạch nào ít gây hại hơn, và cần những giải pháp gì ở cấp vùng như trạm xử lý tập trung, vành đai cây xanh, giới hạn loại hình được phép.
Vì làm ở tầm cao, ĐMC dùng nhiều số liệu thống kê, mô hình và kịch bản hơn là khảo sát chi tiết từng điểm. Kết quả của nó không phải quyết định cho hay không cho một dự án nào, mà là những định hướng được đưa vào chính nội dung quy hoạch.
Từ đó có một hệ quả thực tế: những gì ĐMC đã nêu thường sẽ quay lại như câu hỏi khi thẩm định ĐTM của các dự án trong vùng. Nếu ĐMC đã cảnh báo về sức chịu tải của một đoạn sông, dự án xả vào đoạn đó gần như chắc chắn bị hỏi về tải lượng cộng dồn, không chỉ về nồng độ tại cửa xả của riêng mình.
Bảng so sánh ĐMC, đánh giá sơ bộ và ĐTM
Ba công cụ nối nhau theo mức chi tiết tăng dần. Bảng dưới đặt cạnh nhau theo nguyên lý chung:
| Tiêu chí | ĐMC | Đánh giá sơ bộ | ĐTM |
|---|---|---|---|
| Đối tượng | Chiến lược, quy hoạch | Dự án nhóm I ở bước chủ trương | Dự án nhóm I và một số dự án nhóm II |
| Ai thực hiện | Cơ quan được giao lập chiến lược, quy hoạch | Chủ dự án | Chủ dự án |
| Thời điểm | Trong quá trình lập quy hoạch | Đề xuất chủ trương, tiền khả thi | Khả thi, trước khi xây dựng |
| Phạm vi | Vùng, ngành, nhiều dự án | Một dự án, nhiều phương án vị trí | Một dự án, phương án đã chọn |
| Câu hỏi chính | Quy hoạch này tác động tổng thể ra sao | Vị trí, phương án có chấp nhận được không | Tác động cụ thể và cách giảm thiểu |
| Kết quả | Được tích hợp vào hồ sơ quy hoạch | Nội dung trong hồ sơ chủ trương | Quyết định phê duyệt kết quả thẩm định |
Đọc theo chiều dọc bảng, bạn thấy mỗi tầng thu hẹp câu hỏi của tầng trước. Tầng nào làm tốt, tầng sau nhẹ đi; tầng nào bị bỏ trống, tầng sau phải gánh.
Những điểm khác biệt hay bị nhầm
Người lập khác nhau. ĐMC do cơ quan được giao lập chiến lược, quy hoạch thực hiện, thường có đơn vị tư vấn hỗ trợ. Doanh nghiệp không tự lập ĐMC cho dự án của mình.
Kết quả không phải một quyết định riêng. Kết quả ĐMC được tích hợp vào hồ sơ quy hoạch và được xem xét trong quá trình thẩm định quy hoạch theo quy định. Không có "giấy phép ĐMC".
ĐMC không thay ĐTM. Dự án nằm trong vùng quy hoạch đã có ĐMC vẫn phải làm thủ tục môi trường của riêng nó theo nhóm. ĐMC chỉ giúp ĐTM có bối cảnh rõ hơn.
Độ chi tiết khác hẳn. ĐMC nói về xu hướng, sức chịu tải, vùng hạn chế; ĐTM nói về lưu lượng nước thải của một nhà máy, chiều cao ống khói, vị trí kho chất thải. Dùng số liệu ĐMC thay cho khảo sát hiện trạng của ĐTM là không đủ.
Quy hoạch nào phải có ĐMC. Danh mục chiến lược, quy hoạch phải thực hiện ĐMC được quy định trong văn bản hướng dẫn. Bạn không cần thuộc danh mục này, chỉ cần biết quy hoạch liên quan tới nơi mình đầu tư đã có ĐMC hay chưa.
Vì sao chủ dự án nên quan tâm tới ĐMC
Kết quả ĐMC thường nằm trong hồ sơ quy hoạch tỉnh hoặc quy hoạch ngành, và được công khai theo quy định về quy hoạch. Ít chủ dự án đọc nó, nhưng đó là nơi cho biết trước nhiều điều: đoạn sông nào đã gần sức chịu tải, vùng nào định hướng phát triển du lịch sinh thái nên không khuyến khích công nghiệp ô nhiễm, khu nào dự kiến có hạ tầng xử lý chất thải tập trung.
Đầu tư đúng hướng quy hoạch giúp ĐTM sau này thuận hơn: cơ quan thẩm định dễ chấp nhận một dự án phù hợp định hướng vùng, cộng đồng ít bất ngờ hơn. Đầu tư ngược hướng, dù tìm được khu đất rẻ, dự án dễ vướng ở bước đánh giá sơ bộ hoặc thẩm định ĐTM, và có thể phải gánh yêu cầu xử lý cao hơn hẳn.
Người dân cũng có lý do quan tâm. ĐMC là lúc những thay đổi lớn của vùng được bàn tới, trước khi có dự án cụ thể. Theo dõi các đợt lấy ý kiến về quy hoạch qua chính quyền xã và cổng thông tin của tỉnh giúp người dân góp ý sớm, thay vì chỉ biết khi máy móc đã vào công trường.
Cách chủ dự án dùng thông tin ĐMC khi chọn nơi đầu tư
Không cần đọc trọn bộ hồ sơ quy hoạch dày. Đi theo các bước sau là đủ cho mục đích chọn vị trí:
- Xác định quy hoạch nào điều chỉnh khu vực định đầu tư: quy hoạch tỉnh, quy hoạch ngành liên quan, quy hoạch khu công nghiệp, cụm công nghiệp.
- Tìm phần đánh giá môi trường chiến lược hoặc phần nội dung môi trường được tích hợp trong hồ sơ quy hoạch đó, thường là một chương hay một báo cáo riêng.
- Đọc phần kết luận và giải pháp trước: vùng hạn chế, loại hình không khuyến khích, sức chịu tải của nguồn nước, yêu cầu hạ tầng môi trường.
- Đối chiếu với loại hình và vị trí dự án; ghi những điểm có thể gây vướng.
- Mang các điểm đó đi hỏi Sở Nông nghiệp và Môi trường hoặc ban quản lý khu, cụm công nghiệp trước khi ký thuê đất.
- Đưa thông tin này vào phần đánh giá sơ bộ hoặc ĐTM sau này để báo cáo thể hiện dự án đã xem xét định hướng vùng.
Sáu bước này thường chỉ mất vài buổi, nhưng có thể đổi hẳn quyết định chọn đất. Đây cũng là bằng chứng cho hội đồng thẩm định rằng chủ dự án đã cân nhắc bối cảnh, không chỉ nhìn trong hàng rào nhà máy.
Câu hỏi nên đặt khi đọc phần môi trường của quy hoạch
Phần môi trường trong hồ sơ quy hoạch thường dài và viết ở tầm vùng. Để rút ra điều cần cho dự án của mình, bạn đọc với danh sách câu hỏi sau:
- Khu vực định đầu tư nằm trong vùng được khuyến khích, hạn chế hay cấm đối với loại hình sản xuất của dự án?
- Nguồn nước dự kiến tiếp nhận nước thải có được đánh giá là đã chịu tải lớn hoặc cần bảo vệ đặc biệt không?
- Có định hướng xây hạ tầng xử lý chất thải tập trung gần đó không, thời điểm dự kiến khi nào?
- Có vùng cần giữ như rừng, vùng đất ngập nước, khu bảo tồn, khu di sản nằm gần vị trí không?
- Quy hoạch có đề xuất vành đai cách ly, khoảng cách tối thiểu giữa khu sản xuất và khu dân cư không?
- Những vấn đề môi trường nào được nêu là cần theo dõi khi triển khai quy hoạch, và dự án của bạn có góp phần vào vấn đề đó không?
Câu trả lời cho sáu câu này không quyết định thay bạn, nhưng cho biết trước những điểm sẽ bị hỏi ở bước ĐTM. Ghi lại cả nguồn tài liệu và trang đã đọc, để đơn vị lập báo cáo sau này dẫn lại cho chính xác. Nếu không tự đọc được, bạn có thể đặt đúng sáu câu này cho đơn vị tư vấn và yêu cầu họ trả lời bằng văn bản ngắn.
Tình huống giả định: hai nhà đầu tư, một đoạn sông
Công ty TNHH B và Công ty TNHH D cùng tìm đất để làm xưởng chế biến có nước thải hữu cơ, ở cùng một tỉnh ven sông. Công ty B chỉ so giá đất và giao thông, chọn một khu rẻ gần bến sông. Công ty D đọc phần môi trường trong quy hoạch tỉnh, thấy đoạn sông đó được đánh giá là đã chịu tải lớn từ các nguồn thải hiện có, định hướng hạn chế thêm nguồn xả mới, và có một cụm công nghiệp cách đó không xa đang đầu tư trạm xử lý tập trung.
Công ty D chọn thuê đất trong cụm công nghiệp dù giá cao hơn. Công ty B khi lập ĐTM bị hỏi kỹ về phương án xả thải, phải đề xuất công nghệ xử lý cao hơn nhiều so với dự trù, thời gian thẩm định kéo dài vì phải giải trình về sức chịu tải. Kết quả trong ví dụ là giả định, nhưng mô hình này lặp lại khá thường xuyên: thông tin công khai có sẵn, chỉ là không ai đọc.
Ví dụ cũng không có nghĩa thuê đất trong cụm công nghiệp luôn là lựa chọn đúng. Có cụm chưa có trạm xử lý tập trung, có cụm chỉ nhận một số loại hình. Điều cần làm vẫn là đọc và hỏi trước khi ký, không phải theo một công thức có sẵn.
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp có phải lập đánh giá môi trường chiến lược không?
Thông thường không. ĐMC áp dụng cho chiến lược, quy hoạch và do cơ quan được giao lập chiến lược, quy hoạch thực hiện. Doanh nghiệp làm thủ tục môi trường cho dự án của mình theo nhóm dự án: ĐTM, giấy phép môi trường hoặc đăng ký môi trường.
Kết quả ĐMC có bắt buộc dự án phải tuân theo không?
Kết quả ĐMC được tích hợp vào quy hoạch, và quy hoạch là căn cứ cho việc xem xét chủ trương đầu tư, thẩm định ĐTM. Vì vậy những định hướng trong ĐMC ảnh hưởng thực tế tới dự án, dù không phải là một quyết định riêng áp lên từng dự án.
ĐMC và ĐTM có dùng chung số liệu được không?
ĐTM có thể tham khảo số liệu, phân tích của ĐMC để hiểu bối cảnh vùng, nhưng vẫn phải có khảo sát hiện trạng tại vị trí dự án. Số liệu ĐMC thường ở tầm vùng, không đủ chi tiết cho dự báo tác động của một nhà máy cụ thể.
Người dân góp ý vào ĐMC bằng cách nào?
Quá trình lập quy hoạch có các bước lấy ý kiến theo quy định về quy hoạch. Người dân theo dõi thông báo của chính quyền xã, tỉnh và góp ý qua kênh được nêu trong thông báo. Góp ý ở bước quy hoạch thường có tác động lớn hơn so với khi đã có dự án cụ thể.
Quy hoạch chưa có ĐMC thì dự án có bị ảnh hưởng không?
Dự án vẫn làm thủ tục môi trường của mình như bình thường. Tuy vậy, khi thiếu bức tranh vùng, ĐTM của dự án có thể phải phân tích kỹ hơn về tác động cộng dồn với các nguồn thải xung quanh, và cơ quan thẩm định có thể hỏi thêm về điểm này.
Tìm phần ĐMC của quy hoạch tỉnh ở đâu?
Hồ sơ quy hoạch được công bố công khai theo quy định về quy hoạch, thường trên cổng thông tin điện tử của tỉnh hoặc của cơ quan lập quy hoạch. Nếu không tìm thấy, bạn hỏi Sở Nông nghiệp và Môi trường hoặc cơ quan quản lý quy hoạch của tỉnh.