TacDong.comTác Động
ĐTM cơ bản: khái niệm và phân nhóm dự án

Lợi ích của đánh giá tác động môi trường với chủ dự án: không chỉ là thủ tục

ĐTM làm tốt giúp chủ dự án tránh sai vị trí, thiết kế đúng công trình xử lý, giữ quan hệ với dân, dễ vay vốn, qua đánh giá của khách hàng. Cách tận dụng thay vì đối phó.

A Vietnamese farm manager in rubber boots inspects a covered biogas lagoon beside a pig farm in early morning, viewed from a high angle, soft mist and green hills

ĐTM làm tốt mang lại cho chủ dự án nhiều hơn một quyết định phê duyệt: nó phát hiện sớm vị trí và phương án có rủi ro, cho đội thiết kế thông số đúng để xây công trình xử lý, tạo nền quan hệ với cộng đồng, và là bằng chứng tuân thủ khi vay vốn hay làm hàng cho khách khó tính.

Phần lớn chủ dự án nhìn ĐTM như chi phí bắt buộc, tìm cách làm nhanh và rẻ nhất. Cách nhìn đó hiểu được, nhưng bỏ phí phần giá trị lớn nhất. Bài này đi qua từng lợi ích cụ thể, cách tận dụng, và những thói quen khiến báo cáo ĐTM chỉ còn là tập giấy trong tủ.

Sáu lợi ích thực tế, xếp theo thời điểm

Tránh sai lầm vị trí. Khảo sát cho ĐTM thường là lần đầu có người nhìn kỹ khu đất dưới góc môi trường: nước mưa chảy về đâu, nước ngầm nông hay sâu, gió thổi về hướng nào, dân cư gần nhất ở đâu. Những phát hiện ở bước này rẻ hơn rất nhiều so với sửa sau khi xây.

Thiết kế đúng ngay lần đầu. Báo cáo tính lượng nước thải, khí thải, chất thải theo công suất thiết kế, từ đó định cỡ công trình xử lý. Đội thiết kế dùng con số này để làm bể, chọn thiết bị, tránh hai lỗi đắt: xây thiếu rồi phải nâng cấp, hoặc xây thừa rồi tốn tiền vận hành.

Giảm xung đột với cộng đồng. Tham vấn làm thật cho chủ dự án biết dân lo gì trước khi khởi công. Giải quyết một nỗi lo về đường xe chạy qua trường học ở bước thiết kế rẻ hơn nhiều so với xử lý một đợt phản ánh khi nhà máy đã chạy.

Có nền để vận hành và kiểm tra. Chương trình giám sát trong ĐTM cho cơ sở một kế hoạch quan trắc sẵn. Số liệu môi trường nền là mốc để chứng minh sau này cơ sở có hay không làm môi trường xấu đi, rất hữu ích khi có tranh chấp.

Đi qua được các vòng kiểm tra bên ngoài. Ngân hàng, nhà đầu tư, khách hàng xuất khẩu ngày càng hỏi về tuân thủ môi trường. Hồ sơ ĐTM và giấy phép đầy đủ, khớp thực tế là thứ trả lời nhanh nhất.

Mở rộng sau này dễ hơn. Một dự án có lịch sử làm đúng ĐTM, quan trắc đều đặn và không bị phản ánh là hồ sơ thuận lợi khi xin mở rộng. Cơ quan thẩm định và cộng đồng đều có căn cứ để tin rằng phần mở rộng cũng sẽ được làm nghiêm túc như phần trước.

Lợi ích hay bị bỏ phí nhất: số liệu nền

Khi lập ĐTM, đơn vị tư vấn lấy mẫu không khí, nước mặt, nước ngầm, đất tại và quanh khu đất trước khi có dự án. Đây là tấm ảnh chụp môi trường "trước", và nó có giá trị lâu dài hơn nhiều người nghĩ.

Giả sử vài năm sau, giếng nước của một hộ dân gần trại heo bị nhiễm. Nếu số liệu nền cho thấy giếng khu vực này vốn đã có vấn đề từ trước, chủ trại có căn cứ để làm rõ; nếu không có số liệu nền, mọi nghi ngờ đều đổ về phía trại. Điều ngược lại cũng đúng: số liệu nền giúp người dân chứng minh môi trường xấu đi sau khi có dự án.

Vì vậy chủ dự án nên giữ bản gốc kết quả phân tích, sơ đồ vị trí lấy mẫu, thời điểm lấy mẫu, cùng hồ sơ ĐTM, và không để chúng thất lạc khi đổi nhân sự. Cũng nên yêu cầu đơn vị tư vấn chọn điểm lấy mẫu sao cho sau này có thể lấy lại đúng điểm đó để so sánh.

Một mẹo nhỏ: chụp ảnh từng điểm lấy mẫu với cảnh xung quanh làm mốc, ghi toạ độ, và đính kèm vào hồ sơ. Vài năm sau, khi người lấy mẫu đã khác, bộ ảnh này giúp lấy lại đúng chỗ, và số liệu mới so được với số liệu cũ một cách có ý nghĩa.

Đối phó hay tận dụng: hai cách làm cùng một thủ tục

Cùng một nghĩa vụ ĐTM, hai chủ dự án có thể nhận về hai kết quả rất khác nhau tuỳ cách tiếp cận:

KhâuLàm kiểu đối phóLàm kiểu tận dụng
Chọn đơn vị tư vấnChọn giá thấp nhất, làm nhanh nhấtChọn đơn vị có kinh nghiệm ngành, hiểu dự án
Cung cấp thông tinĐưa thông số sơ sài, để tư vấn tự điềnĐưa thông số thiết kế thật, mời tư vấn họp với đội kỹ thuật
Khảo sát hiện trạngLấy mẫu tối thiểu, ở chỗ dễ lấyLấy mẫu đúng điểm, giữ hồ sơ để so sánh sau
Tham vấnHọp cho đủ biên bảnGhi nhận lo ngại, sửa thiết kế khi hợp lý, phản hồi lại dân
Sau khi được duyệtCất báo cáo vào tủLập bảng nghĩa vụ, giao người phụ trách, đưa vào thiết kế và vận hành
Kết quả sau vài nămHay bị hỏi, phải sửa công trình, quan hệ với dân căngKiểm tra nhẹ nhàng, chi phí vận hành dự tính được

Khác biệt về chi phí lập hồ sơ giữa hai cột thường không lớn so với tổng vốn dự án. Khác biệt về chi phí sau vài năm vận hành thì có thể rất lớn.

Ai trong doanh nghiệp dùng được báo cáo ĐTM

Báo cáo ĐTM thường chỉ qua tay giám đốc và người làm thủ tục. Thực ra nhiều bộ phận khác dùng được nó, nếu được chia đúng phần:

Bộ phậnPhần nên đọcDùng để làm gì
Thiết kế, xây dựngMô tả công trình xử lý, biện pháp giảm thiểu giai đoạn thi côngĐối chiếu bản vẽ, đưa yêu cầu vào hồ sơ mời thầu
Sản xuất, vận hànhNguồn phát sinh chất thải theo công đoạn, kế hoạch ứng phó sự cốBố trí ca vận hành hệ thống xử lý, diễn tập sự cố
Kho, mua hàngDanh mục nguyên liệu, hoá chất, nhiên liệu đã khaiTránh mua hoá chất mới chưa có trong hồ sơ mà không hỏi trước
Tài chínhChi phí vận hành công trình xử lý, quan trắcDự trù ngân sách môi trường hằng năm
Nhân sự, an toànBiện pháp an toàn, phòng cháy, xử lý tràn đổĐào tạo công nhân, bố trí người phụ trách
Đối ngoạiKết quả tham vấn và các cam kết với cộng đồngTheo dõi và phản hồi phản ánh của dân

Chia báo cáo theo bộ phận cũng giúp phát hiện sớm chỗ lệch: bộ phận mua hàng thấy hoá chất mới không có trong danh mục, đội vận hành thấy công suất thật đã vượt con số trong báo cáo. Những phát hiện này đến từ người làm hằng ngày, không phải từ đoàn kiểm tra.

Cách biến báo cáo ĐTM thành công cụ quản lý

Sau khi có quyết định phê duyệt, chủ dự án làm thêm vài việc đơn giản để báo cáo không nằm im trong tủ:

  1. Đọc lại quyết định phê duyệt, liệt kê từng yêu cầu thành một dòng trong bảng nghĩa vụ.
  2. Gửi phần mô tả công trình xử lý cho đội thiết kế và nhà thầu, yêu cầu đối chiếu với bản vẽ thi công.
  3. Lập lịch quan trắc theo chương trình giám sát, đặt vào lịch chung của cơ sở.
  4. Ghi lại các lời hứa với cộng đồng trong biên bản tham vấn và theo dõi việc thực hiện.
  5. Lưu số liệu nền, sơ đồ điểm lấy mẫu ở nơi an toàn, có bản sao.
  6. Mỗi năm, so kết quả quan trắc với số liệu nền và với dự báo trong ĐTM; ghi lại chênh lệch và nguyên nhân.
  7. Khi có kế hoạch mở rộng, mở báo cáo ra trước tiên để biết thay đổi nào cần làm thủ tục.

Bước 6 là chỗ phân biệt cơ sở quản lý môi trường thật với cơ sở chỉ làm giấy tờ. Nó cũng giúp phát hiện sớm khi công trình xử lý bắt đầu xuống cấp.

Tình huống giả định: trại heo và con mương

Anh Phúc đầu tư một trại heo ở một xã trung du, thuộc diện phải lập ĐTM. Trong buổi tham vấn, mấy hộ dân dưới hạ lưu nói con mương sau trại là nơi họ lấy nước tưới rau mùa khô, và mùa mưa nước mương dâng gần mép đất trại. Đơn vị tư vấn ghi nhận, đề xuất nâng cốt nền khu hầm biogas và hồ sinh học, làm thêm hồ chứa nước sau xử lý để tưới cây trong trại thay vì xả thẳng ra mương vào mùa khô.

Chi phí xây tăng thêm một phần. Đổi lại, khi mưa lớn năm đầu, hồ không tràn ra mương; mùa khô, nước sau xử lý được dùng lại; dân không có lý do phản ánh. Vài năm sau, khi anh Phúc muốn mở rộng, cuộc tham vấn mới diễn ra êm hơn hẳn, vì cộng đồng đã thấy những gì được hứa đều được làm.

Câu chuyện giả định này cho thấy lợi ích của ĐTM ít khi hiện ra trong năm đầu. Nó hiện ra ở những sự cố không xảy ra, những cuộc kiểm tra trôi chảy và những lần mở rộng không bị chặn lại.

Dấu hiệu báo cáo ĐTM của bạn đang bị bỏ phí

Nếu cơ sở có từ hai dấu hiệu trở lên trong danh sách dưới đây, nên dành một buổi rà lại hồ sơ cùng người phụ trách:

  • Không ai trong cơ sở biết báo cáo ĐTM đang được cất ở đâu.
  • Công trình xử lý hiện có khác với mô tả trong báo cáo mà không có giấy tờ về thay đổi.
  • Kết quả quan trắc chưa bao giờ được so với số liệu nền hay với dự báo.
  • Không có danh sách các lời hứa với dân trong buổi tham vấn.
  • Người phụ trách môi trường mới vào chưa từng được giao đọc báo cáo.
  • Kế hoạch mở rộng đang được bàn mà chưa ai mở lại hồ sơ môi trường.

Không dấu hiệu nào trong danh sách là vi phạm ngay lập tức. Nhưng mỗi dấu hiệu là một chỗ mà khi có kiểm tra hay sự cố, cơ sở sẽ lúng túng; và chi phí sửa chúng lúc bình thường thấp hơn nhiều so với lúc có chuyện.

Câu hỏi thường gặp

ĐTM có làm tăng chi phí đầu tư không?

Có phần chi phí lập hồ sơ và có thể tăng chi phí xây công trình xử lý. Nhưng nếu ĐTM giúp tránh sai vị trí, thiết kế đúng cỡ và giảm xung đột, tổng chi phí trong vòng đời dự án thường thấp hơn so với việc bỏ qua rồi sửa chữa về sau.

Ngân hàng có hỏi hồ sơ ĐTM khi cho vay không?

Nhiều ngân hàng có quy trình đánh giá rủi ro môi trường và xã hội khi cấp tín dụng cho dự án, nhất là dự án lớn hoặc ngành có nguy cơ ô nhiễm. Hồ sơ môi trường hợp lệ, khớp thực tế giúp quá trình thẩm định khoản vay nhanh hơn.

Khách hàng xuất khẩu kiểm tra gì về môi trường?

Các đợt đánh giá nhà cung cấp thường hỏi giấy tờ môi trường còn hiệu lực, kết quả quan trắc, cách quản lý chất thải nguy hại và nước thải. Cơ sở có ĐTM, giấy phép đầy đủ và số liệu quan trắc đều đặn trả lời được ngay.

Làm ĐTM kỹ có giúp được duyệt nhanh hơn không?

Thường là có, vì phần lớn thời gian kéo dài nằm ở các vòng chỉnh sửa. Báo cáo dựa trên thông số thật, số liệu đúng chỗ và tham vấn thật thì ít bị yêu cầu bổ sung hơn, dù thời hạn thẩm định theo quy định không đổi.

Số liệu môi trường nền nên giữ bao lâu?

Nên giữ suốt đời dự án và cả sau khi dự án chấm dứt. Đây là mốc duy nhất để so sánh trạng thái môi trường trước và sau dự án, hữu ích cho cả chủ dự án lẫn cộng đồng khi có tranh chấp hoặc khi đóng cửa cơ sở.

Dự án không thuộc diện ĐTM có nên tự đánh giá tác động không?

Không bắt buộc, nhưng một đánh giá nội bộ đơn giản về vị trí, chất thải và quan hệ với dân xung quanh vẫn có ích. Nó giúp chủ cơ sở làm đúng giấy phép hoặc đăng ký môi trường và tránh những phản ánh không đáng có.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138