Đơn vị quan trắc môi trường định kỳ phải có giấy chứng nhận đủ điều kiện hoạt động dịch vụ quan trắc môi trường còn hiệu lực, và từng thông số cơ sở bạn phải đo (ví dụ COD, amoni, bụi tổng, SO2) phải nằm trong phạm vi được chứng nhận của họ. Thông số nằm ngoài phạm vi thì kết quả đo thông số đó không có giá trị pháp lý, dù phiếu in đẹp và có dấu đỏ.
Sau giấy tờ, phần tiếp theo cần soi là cách họ lấy mẫu, bảo quản và chuyển mẫu, vì không ít kết quả bất thường mà chủ cơ sở gặp bắt nguồn từ khâu lấy mẫu chứ không phải từ hệ thống xử lý. Bài này đi qua các điểm kiểm đó, cách đọc phiếu kết quả, và phải làm gì khi một thông số vượt quy chuẩn.
Bốn giấy tờ cần xem trước khi ký hợp đồng quan trắc
Xin bản chụp và đọc kỹ bốn thứ dưới đây. Mất chừng hai mươi phút nhưng tránh được việc phải đo lại cả một đợt:
- Giấy chứng nhận đủ điều kiện hoạt động dịch vụ quan trắc môi trường: xem tên tổ chức, mã số chứng nhận, ngày hết hiệu lực. Nếu sắp hết hạn trong vòng vài tháng, hỏi họ đã nộp hồ sơ gia hạn chưa.
- Phụ lục phạm vi thông số: chia theo thành phần môi trường (nước thải, nước mặt, nước dưới đất, khí thải, không khí xung quanh, đất, bùn) và theo khâu (đo hiện trường, lấy mẫu, phân tích). Một đơn vị có thể được chứng nhận phân tích COD trong nước thải nhưng không có quyền đo khí thải ống khói.
- Danh sách thông số trong giấy phép môi trường hoặc ĐTM đã duyệt của cơ sở bạn: đặt cạnh phụ lục phạm vi, đánh dấu từng dòng. Dòng nào không khớp thì phải có đơn vị khác đo, hoặc đơn vị này thuê lại đơn vị đủ điều kiện.
- Hợp đồng thuê lại (nếu có): khi một phần thông số do phòng thí nghiệm khác phân tích, phiếu kết quả phải thể hiện được điều đó và đơn vị nhận phân tích cũng phải có chứng nhận.
Đừng chỉ hỏi "bên anh chị có chứng nhận không". Câu đó ai cũng trả lời có. Hỏi "thông số kim loại nặng trong bùn thải của bên em, bên anh chị có trong phạm vi không" mới ra câu trả lời thật.
Lấy mẫu sai thì kết quả sai: những điểm cần quan sát tại hiện trường
Khâu lấy mẫu diễn ra tại cơ sở bạn, nên bạn hoàn toàn quan sát được. Cử một người đi cùng kỹ thuật viên trong mỗi đợt và để ý mấy điều. Mẫu nước thải phải lấy đúng vị trí ghi trong giấy phép, thường là hố ga sau hệ thống xử lý trước khi xả ra nguồn tiếp nhận, không phải lấy tạm ở bể cuối vì tiện. Thời điểm lấy nên là lúc cơ sở vận hành bình thường, không phải sáng thứ hai khi máy chưa chạy hay lúc vừa thay nước bể.
Mẫu phải được cho vào chai đúng loại, có chất bảo quản phù hợp với thông số, giữ lạnh trong thùng và đưa về phòng thí nghiệm trong thời gian cho phép. Kỹ thuật viên ghi biên bản lấy mẫu tại chỗ, có giờ lấy, vị trí, điều kiện thời tiết, chữ ký của người đại diện cơ sở. Bạn nên xin một bản biên bản này và lưu cùng phiếu kết quả.
Với khí thải ống khói, cần có lỗ lấy mẫu và sàn thao tác an toàn theo yêu cầu kỹ thuật. Nhiều cơ sở đến ngày đo mới phát hiện ống khói không có lỗ lấy mẫu hoặc không có chỗ đứng, đợt đo bị lùi. Hỏi đơn vị quan trắc yêu cầu gì về vị trí đo từ trước khi ký, và chuẩn bị xong trước ngày hẹn.
Đọc phiếu kết quả quan trắc: cột nào nói lên điều gì
Phiếu kết quả là thứ bạn sẽ đính kèm vào báo cáo định kỳ và đưa ra khi bị kiểm tra, nên cần đọc được từng phần:
| Phần trên phiếu | Cần kiểm | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Thông tin tổ chức thực hiện | Tên, mã số chứng nhận khớp với giấy chứng nhận | Phiếu mang tên đơn vị tư vấn nhưng mã số là của phòng thí nghiệm khác mà không ghi rõ |
| Ngày lấy mẫu, ngày phân tích | Khoảng cách hợp lý, đúng kỳ quan trắc | Ngày phân tích trước ngày lấy mẫu do gõ nhầm, bị đoàn kiểm tra hỏi |
| Vị trí và ký hiệu mẫu | Đúng điểm trong giấy phép, đúng toạ độ nếu có | Ghi "nước thải sau xử lý" chung chung trong khi giấy phép có hai điểm xả |
| Phương pháp phân tích | Có ghi tên phương pháp thử | Bỏ trống hoặc ghi phương pháp không nằm trong phạm vi được chứng nhận |
| Kết quả và giới hạn so sánh | So đúng quy chuẩn và đúng cột, hệ số theo giấy phép | So với cột nhẹ hơn cột trong giấy phép nên tưởng đạt |
Dòng cuối là chỗ dễ nhầm nhất. Giấy phép môi trường của cơ sở quy định giới hạn xả cụ thể, có thể chặt hơn quy chuẩn chung tuỳ nguồn tiếp nhận. Phiếu kết quả nên so với đúng giới hạn trong giấy phép; nếu đơn vị quan trắc so với mức khác, yêu cầu họ ghi lại.
Khi một thông số vượt: các bước nên làm ngay
Kết quả vượt không tự động là vi phạm bị xử phạt ngay, nhưng cách bạn phản ứng sẽ quyết định mọi chuyện về sau. Trình tự nên làm:
- Đọc lại biên bản lấy mẫu: thời điểm, vị trí, tình trạng vận hành lúc đó. Nếu lấy mẫu lúc hệ thống đang sự cố hay vừa xả cặn, ghi nhận lại.
- Kiểm tra hệ thống xử lý cùng người vận hành: bơm định lượng hoá chất, lượng bùn, máy thổi khí, túi lọc bụi. Ghi sổ những gì phát hiện.
- Khắc phục nguyên nhân, rồi đề nghị đơn vị quan trắc lấy mẫu lại. Lưu cả hai kết quả, không xoá kết quả cũ.
- Báo cáo trung thực trong báo cáo định kỳ hoặc báo cáo công tác bảo vệ môi trường, kèm giải trình nguyên nhân và biện pháp đã làm.
- Nếu vượt lặp lại, mời đơn vị tư vấn hoặc nhà cung cấp công nghệ đánh giá lại hệ thống, vì có thể công suất đã không còn tương xứng với lượng thải.
Điều không nên làm là nhờ đơn vị quan trắc "sửa số" hay đổi điểm lấy mẫu sang chỗ sạch hơn. Đơn vị đàng hoàng sẽ từ chối; đơn vị nhận làm thì chính cơ sở bạn gánh rủi ro khi đoàn kiểm tra tự lấy mẫu đối chứng.
Tần suất, lịch đo và chuyện gộp đợt
Tần suất lấy theo giấy phép, không theo thói quen. Số đợt quan trắc trong năm, thông số và vị trí được ghi trong giấy phép môi trường hoặc quyết định phê duyệt ĐTM. Một số cơ sở thuộc diện được miễn quan trắc định kỳ đối với một thành phần nào đó; xem kỹ giấy phép trước khi ký hợp đồng cả năm.
Lập lịch cả năm từ đầu năm. Ghi sẵn tháng đo của từng đợt vào hợp đồng. Đợt cuối năm hay bị dồn vì mọi cơ sở cùng gấp, đơn vị quan trắc quá tải và lùi lịch.
Không gộp hai đợt làm một. Lấy mẫu một lần rồi chia ra hai phiếu cho hai quý là làm sai bản chất quan trắc định kỳ, và ngày tháng trên phiếu sẽ không giải thích được.
Theo dõi xu hướng, không chỉ đạt hay không đạt. Lập một bảng tính đơn giản ghi kết quả từng đợt qua các năm. Thông số tăng dần dù chưa vượt là dấu hiệu hệ thống xuống cấp, cần bảo dưỡng trước khi thành vi phạm.
Tình huống giả định: trại heo xã C nhận phiếu amoni vượt
Bối cảnh. Trại heo ở xã C, vùng trung du, có hầm biogas, hồ sinh học hai ngăn và xả ra một con kênh nội đồng. Đợt quan trắc quý ba, phiếu kết quả cho thấy amoni vượt giới hạn trong giấy phép, các thông số khác đạt. Chủ trại lo bị phạt và định nhờ đơn vị quan trắc lấy lại mẫu ngay hôm sau cho đẹp số.
Những gì cán bộ kỹ thuật của trại làm thay vì thế. Đọc biên bản lấy mẫu thì thấy mẫu lấy đúng hôm vừa xuất chuồng, trại rửa chuồng nhiều gấp đôi ngày thường, hồ sinh học bị quá tải thuỷ lực. Kiểm hồ thì thấy ngăn thứ hai đầy bùn, thời gian lưu nước ngắn lại. Trại cho nạo vét bùn, giãn lịch rửa chuồng, ghi sổ toàn bộ.
Kết quả và hồ sơ để lại. Hai tuần sau, trại đề nghị đơn vị quan trắc lấy mẫu lại, kết quả đạt. Trong báo cáo công tác bảo vệ môi trường cuối năm, trại ghi cả hai kết quả, giải trình nguyên nhân và biện pháp đã làm, kèm ảnh chụp nạo vét và hoá đơn thuê máy. Khi đoàn kiểm tra đến, bộ hồ sơ này cho thấy trại tự phát hiện và tự xử lý, khác hẳn với một phiếu đẹp bất thường không giải thích được.
Bài học về hợp đồng. Sau vụ này, chủ trại bổ sung vào hợp đồng quan trắc điều khoản đơn vị phải báo ngay khi có kết quả bất thường, và lịch đo tránh những ngày xuất chuồng để mẫu phản ánh vận hành bình thường.
Mẫu câu hỏi gửi đơn vị quan trắc trước khi ký
Gửi bằng văn bản để có câu trả lời bằng văn bản, rồi đưa phần trả lời vào phụ lục hợp đồng:
- Thông số nào trong danh sách của cơ sở chúng ta do bên anh chị trực tiếp phân tích, thông số nào thuê lại và thuê ai?
- Bên anh chị cần cơ sở chuẩn bị gì ở vị trí lấy mẫu khí thải và nước thải?
- Kết quả trả sau bao nhiêu ngày làm việc kể từ ngày lấy mẫu?
- Nếu kết quả bất thường, bên anh chị có báo ngay trước khi phát hành phiếu chính thức không?
- Khi cần lấy mẫu lại do nghi ngờ khâu lấy mẫu, chi phí tính thế nào?
- Bên anh chị lưu mẫu và hồ sơ phân tích trong bao lâu, cơ sở có được xem lại khi cần không?
Câu thứ tư rất nên có. Biết sớm kết quả bất thường cho bạn vài ngày để kiểm hệ thống và xin lấy mẫu lại nếu có căn cứ, thay vì nhận phiếu vượt khi đã sát hạn nộp báo cáo.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết đơn vị quan trắc có chứng nhận thật?
Xin bản chụp giấy chứng nhận và phụ lục phạm vi thông số, đối chiếu tên tổ chức, mã số, ngày hiệu lực. Khi còn nghi ngờ, hỏi Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh hoặc tra danh sách công bố của cơ quan quản lý.
Đơn vị tư vấn ĐTM có được làm luôn quan trắc định kỳ không?
Được, nếu họ hoặc phòng thí nghiệm họ thuê có chứng nhận đủ điều kiện và phạm vi thông số phủ đủ chỉ tiêu của cơ sở. Gộp một đầu mối thuận tiện, nhưng vẫn phải kiểm phạm vi như với một đơn vị riêng.
Cơ sở có được tự lấy mẫu rồi gửi phòng thí nghiệm phân tích không?
Kết quả dùng cho báo cáo với cơ quan nhà nước cần do đơn vị đủ điều kiện thực hiện cả khâu lấy mẫu. Tự lấy mẫu gửi phân tích chỉ phù hợp để kiểm tra nội bộ, không thay thế quan trắc định kỳ.
Kết quả quan trắc vượt một lần có bị phạt ngay không?
Tuỳ mức vượt, tình huống và kết quả kiểm tra của cơ quan có thẩm quyền. Điều cơ sở làm được là khắc phục ngay, lấy mẫu lại, ghi nhận trung thực trong báo cáo và giữ đủ hồ sơ chứng minh đã xử lý.
Có nên đổi đơn vị quan trắc mỗi năm để so kết quả không?
Không cần đổi chỉ để so. Giữ một đơn vị ổn định giúp số liệu nhất quán qua các năm. Chỉ nên đổi khi đơn vị cũ hết hiệu lực chứng nhận, không phủ thông số mới hoặc làm việc thiếu tin cậy.