TacDong.comTác Động
Tham vấn cộng đồng và quyền của người dân

Dự án bị người dân phản đối khi tham vấn ĐTM: chủ dự án nên làm gì cho đúng và bền

Khi buổi tham vấn ĐTM gặp phản đối: đọc đúng nguyên nhân, những việc tuyệt đối không làm, tổ chức đối thoại lần hai, phương án điều chỉnh và cam kết giám sát cùng dân.

A company manager and several elderly villagers walk together along the fence of an empty construction site, seen from behind at a distance, soft overcast morning, muted green fields

Khi buổi tham vấn ĐTM gặp phản đối, việc đúng của chủ dự án là ghi nhận trung thực vào biên bản, tìm hiểu nguyên nhân thật của sự phản đối, rồi quay lại với người dân bằng phương án điều chỉnh cụ thể và cam kết giám sát kiểm tra được. Việc sai, và rất đắt về sau, là tìm cách làm cho biên bản êm: ép ký, ghi lệch ý kiến, đổi người dự họp, hoặc chia nhỏ dự án để né thủ tục.

Bài này viết cho chủ dự án, cán bộ môi trường và đơn vị tư vấn đang đứng trước tình huống ấy. Nội dung đi từ cách đọc nguyên nhân, những việc không được làm, cách tổ chức buổi đối thoại lần hai, bảng các phương án điều chỉnh thường dùng, cam kết giám sát cùng cộng đồng sau khi vận hành, đến cách đưa toàn bộ quá trình vào hồ sơ để hội đồng thẩm định thấy rõ.

Đọc đúng nguyên nhân phản đối

Lo về một tác động cụ thể. Mùi, nước thải, bụi, xe tải. Đây là nhóm dễ xử lý nhất nếu có phương án kỹ thuật tốt và nói rõ được.

Mất lòng tin từ chuyện cũ. Gần đó từng có một cơ sở hứa nhiều rồi gây ô nhiễm. Người dân phản đối không hẳn vì dự án mới mà vì kinh nghiệm cũ. Lúc này lời hứa không đủ; cần cơ chế cho dân tự kiểm tra.

Thông tin thiếu hoặc sai. Người dân nghe đồn dự án là nhà máy hoá chất trong khi thực tế là xưởng lắp ráp. Nguyên nhân là chủ dự án chưa giải thích đủ trước buổi họp.

Quyền lợi ngoài môi trường. Đền bù đất, đường đi, việc làm. Không thuộc ĐTM nhưng chi phối thái độ với cả dự án; cần kênh trao đổi riêng với xã.

Vị trí thật sự không phù hợp. Dự án đặt quá gần nguồn nước sinh hoạt, trường học, hoặc ở vùng ngập. Phản đối trong trường hợp này là tín hiệu kỹ thuật đúng, không phải cảm tính.

Cách hỏi: tách nhóm, hỏi riêng. Sau buổi họp, gặp riêng trưởng thôn, vài hộ phản đối mạnh nhất, và cán bộ xã. Hỏi "điều gì sẽ làm bà con yên tâm hơn" thay vì "vì sao bà con phản đối"; câu trả lời cho câu thứ nhất thường cụ thể hơn nhiều.

Những việc không được làm

Mỗi việc dưới đây có thể làm buổi họp sau êm hơn, nhưng đều sai về pháp lý hoặc đạo lý, và gần như chắc chắn quay lại thành rủi ro lớn hơn:

  • Ghi biên bản lệch ý kiến, bỏ bớt câu hỏi khó, hoặc ghi "nhân dân nhất trí" khi buổi họp không nhất trí.
  • Ép hoặc dụ người dân ký vào biên bản, danh sách mà họ không đồng ý, ký thay người vắng.
  • Tổ chức lại buổi họp nhưng chỉ mời những người ủng hộ, hoặc chuyển sang thôn khác ít chịu tác động.
  • Chia dự án thành nhiều dự án nhỏ, hoặc khai giảm quy mô, để lọt khỏi diện ĐTM và khỏi tham vấn. Đây là hành vi sai; khi bị phát hiện, chủ dự án có thể bị xử lý và phải làm lại thủ tục khi nhà xưởng đã xây.
  • Hứa miệng những điều không ghi vào hồ sơ, như "không bao giờ có mùi", "nước thải sạch hơn nước giếng".
  • Gây áp lực, đe doạ người phản đối, hoặc nhờ người có ảnh hưởng gây sức ép.
  • Khởi công trước khi có quyết định phê duyệt kết quả thẩm định để "tạo sự đã rồi".

Hội đồng thẩm định có kinh nghiệm nhận ra biên bản được "làm đẹp". Và nếu sau khi dự án vận hành có tranh chấp, một biên bản ghi trung thực sự phản đối cùng các biện pháp chủ dự án đã thực hiện để đáp lại là thứ bảo vệ chủ dự án tốt hơn một biên bản êm ả nhưng giả.

Tổ chức buổi đối thoại lần hai

Buổi đối thoại sau chỉ có ý nghĩa khi chủ dự án mang tới thứ mới. Trình tự gợi ý:

  1. Tổng hợp các lo ngại từ buổi trước và các buổi gặp riêng, xếp theo mức độ nhiều người nêu.
  2. Với mỗi lo ngại, chuẩn bị phương án điều chỉnh hoặc câu trả lời có số liệu; nếu không đáp ứng được, chuẩn bị lý do rõ ràng.
  3. Thống nhất với UBND cấp xã về thời gian, địa điểm, thành phần; mời lại đúng những người đã dự và đã phản đối.
  4. Mở đầu bằng việc đọc lại các lo ngại đã ghi nhận, để người dân thấy ý kiến của họ được nghe đúng.
  5. Trình bày từng điều chỉnh, kèm hình ảnh, sơ đồ trước và sau điều chỉnh.
  6. Đề xuất cơ chế giám sát cùng cộng đồng (xem mục bên dưới), hỏi ý kiến về cách làm.
  7. Lập biên bản đầy đủ như buổi đầu, ghi cả những điểm vẫn chưa thống nhất.

Nên mời người dân tham quan một cơ sở cùng loại đang vận hành tốt, nếu có thể, hơn là chiếu video giới thiệu. Người nông dân tin vào thứ họ ngửi và nhìn thấy hơn là lời giới thiệu. Không nhất thiết đối thoại lần hai sẽ có đồng thuận; mục tiêu là các lo ngại có căn cứ được xử lý bằng nội dung và được ghi nhận đúng.

Phương án điều chỉnh thường dùng

Ví dụ giả định cho một trại heo ở một xã trung du bị phản đối vì mùi và nước thải. Mỗi điều chỉnh đều có cái giá; nói rõ cái giá cũng là một cách tạo lòng tin.

Lo ngạiĐiều chỉnh có thể đưa raCái giá với chủ dự án
Mùi tới thôn theo hướng gió mùa hèDời khu chuồng và khu xử lý về phía cuối lô đất, xa thôn; trồng dải cây chắnTăng chi phí san nền, đường nội bộ dài hơn
Nước thải ra khe suối tưới lúaTăng dung tích hồ sinh học, không xả vào mùa khô, tái sử dụng tưới cây trong trạiMất thêm diện tích, cần hệ thống bơm tưới
Giếng các hộ gần trạiLấy mẫu nước giếng các hộ gần nhất trước khi xây và định kỳ sau đó, công khai kết quảChi phí quan trắc tăng
Xe chở heo, thức ăn qua đường làngMở đường vào trại từ phía khác, hoặc giới hạn khung giờChi phí làm đường, vận chuyển kém linh hoạt
Quy mô quá lớn so với địa điểmGiảm quy mô đàn trong giai đoạn đầu, chỉ mở rộng khi giám sát cho thấy đạt yêu cầu và đã làm thủ tục tương ứngDoanh thu thấp hơn dự kiến ban đầu

Giảm quy mô thật sự, có tính toán lại tác động và ghi vào hồ sơ, là khác hẳn với việc khai giảm quy mô để né thủ tục. Điều chỉnh nào được chọn đều phải được đưa vào báo cáo ĐTM và trở thành cam kết bắt buộc.

Cam kết giám sát cùng cộng đồng sau khi vận hành

Với những nơi lòng tin đã sứt mẻ, một cơ chế để người dân tự thấy dự án vận hành ra sao thường có tác dụng hơn mọi lời hứa. Không có một mô hình bắt buộc chung; chủ dự án và địa phương có thể thoả thuận các việc như: một đầu mối tiếp nhận phản ánh có tên, có cách liên hệ, cam kết phản hồi trong khoảng thời gian cụ thể; gửi kết quả quan trắc định kỳ cho UBND cấp xã để niêm yết; đặt điểm lấy mẫu ngay tại nơi dân lo nhất.

Có thể thêm các buổi gặp định kỳ hằng năm với đại diện các thôn, mời đại diện người dân chứng kiến khi lấy mẫu định kỳ, hoặc mở cửa cho đại diện người dân vào xem khu xử lý theo lịch hẹn. Những việc này tốn ít tiền so với chi phí của một cuộc khiếu nại kéo dài, một lần bị đình chỉ hoạt động hay mất lòng tin của cả vùng.

Điều quan trọng là các cam kết này phải được ghi thành văn bản: trong báo cáo ĐTM ở phần chương trình quản lý và giám sát, hoặc trong văn bản thoả thuận với xã. Cam kết chỉ nói miệng thường bị quên khi người phụ trách dự án thay đổi. Nên ghi cả cách xử lý khi một bên không làm đúng, chẳng hạn kết quả quan trắc tại điểm gần dân vượt quy chuẩn thì cơ sở dừng hạng mục liên quan, tìm nguyên nhân và báo cho xã trong thời gian đã hẹn.

Khi nào nên dừng lại cân nhắc vị trí

Có những trường hợp phản đối là tín hiệu kỹ thuật đúng: dự án ở thượng nguồn của điểm lấy nước sinh hoạt, ở vùng ngập hằng năm, hoặc sát trường học mà không có cách nào giãn khoảng cách. Nếu sau khi rà lại, đơn vị tư vấn không đưa ra được biện pháp giảm thiểu đủ tin cậy, thì nhiều khả năng hội đồng thẩm định cũng sẽ thấy điều đó.

Lúc này, cân nhắc đổi địa điểm sớm, khi chưa xây dựng, rẻ hơn rất nhiều so với việc bị yêu cầu sửa đổi lớn sau thẩm định, hoặc vận hành trong cảnh khiếu nại liên miên. Một câu hỏi tự kiểm tra hữu ích cho chủ dự án: nếu nhà mình ở vị trí của hộ gần nhất, với phương án hiện tại, mình có yên tâm không.

Khi đã quyết định giữ địa điểm, hãy ghi rõ trong báo cáo các phương án đã cân nhắc và lý do chọn, cùng toàn bộ quá trình tham vấn, đối thoại và điều chỉnh. Hồ sơ cho thấy chủ dự án đã nghe và đã thay đổi là hồ sơ dễ được chấp nhận hơn hồ sơ chỉ ghi "đã tham vấn đầy đủ theo quy định".

Một danh sách ngắn nên có trong phần này: các buổi họp và đối thoại đã tổ chức, ngày, thành phần; các lo ngại chính; điều chỉnh đã làm cho từng lo ngại; những điểm vẫn chưa thống nhất và lý do; cơ chế giám sát cùng cộng đồng đã thoả thuận.

Câu hỏi thường gặp

Người dân phản đối thì báo cáo ĐTM có bị bác không?

Không tự động bị bác. Cơ quan thẩm định xem xét nội dung các ý kiến, cách chủ dự án tiếp thu và giải trình, cùng toàn bộ hồ sơ. Ý kiến phản đối có căn cứ mà không được xử lý thoả đáng là lý do quan trọng để yêu cầu chỉnh sửa hoặc không thông qua.

Có bắt buộc phải đạt đồng thuận của người dân mới được duyệt không?

Tham vấn là lấy ý kiến, không phải biểu quyết. Pháp luật yêu cầu tham vấn đúng và tiếp thu, giải trình đầy đủ, không đặt điều kiện phải có tỷ lệ đồng ý nhất định. Tuy vậy, dự án vận hành giữa sự phản đối kéo dài sẽ gặp nhiều rủi ro.

Có nên hỗ trợ tiền cho địa phương để giảm phản đối không?

Các khoản hỗ trợ cộng đồng hợp pháp, minh bạch qua chính quyền địa phương là chuyện riêng của thoả thuận đầu tư. Chúng không thay được biện pháp giảm thiểu tác động, và không được dùng để đổi lấy chữ ký trên biên bản tham vấn.

Đối thoại nhiều lần mà vẫn không thống nhất thì làm gì?

Ghi trung thực các điểm chưa thống nhất vào hồ sơ, kèm các điều chỉnh đã làm và lý do không đáp ứng được những đề nghị còn lại. Cơ quan thẩm định sẽ đánh giá dựa trên nội dung, không chỉ dựa trên việc có đồng thuận hay không.

Đơn vị tư vấn có nên đứng ra đối thoại thay chủ dự án không?

Tư vấn hỗ trợ tốt phần kỹ thuật và chuẩn bị tài liệu. Nhưng người dân cần nghe chính chủ dự án cam kết, vì đó là người chịu trách nhiệm thực hiện. Vắng chủ dự án ở buổi đối thoại thường bị hiểu là thiếu thiện chí.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138