Danh mục loại hình sản xuất, kinh doanh, dịch vụ có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường là một phụ lục của nghị định hướng dẫn Luật Bảo vệ môi trường 2020, liệt kê những ngành nghề thải nhiều hoặc thải độc, kèm mức công suất lớn, trung bình, nhỏ cho từng loại. Dự án thuộc danh mục này bị xếp nhóm môi trường cao hơn dự án thường cùng quy mô, và là trục đầu tiên phải xét khi tra có phải lập ĐTM hay không.
Bài không chép danh mục, vì danh mục đã được sửa đổi, bổ sung năm 2025 và còn có thể thay đổi. Bài chỉ cách đọc: nhóm ngành nào hay có mặt, đọc một dòng ra sao, đơn vị công suất hay nhầm, công đoạn ẩn khiến một xưởng tưởng vô hại lại thuộc danh mục, và những lỗi thường gặp khi tự đối chiếu. Cuối bài có một ví dụ giả định và cách tách công nghệ thành từng công đoạn để tự tra cho xưởng của bạn.
Danh mục này dùng vào những việc gì
Việc đầu tiên và quan trọng nhất là phân nhóm dự án. Loại hình có nguy cơ ô nhiễm công suất lớn thường vào nhóm I; công suất trung bình vào nhóm II; công suất nhỏ vào nhóm III, trừ khi có yếu tố nhạy cảm đẩy lên. Một dự án không có tên trong danh mục thì xét theo tiêu chí khác như vốn, diện tích, tài nguyên.
Danh mục còn được dẫn chiếu ở nhiều chỗ khác: điều kiện bố trí trong khu, cụm công nghiệp; yêu cầu khoảng cách an toàn tới khu dân cư; nghĩa vụ quan trắc định kỳ hoặc tự động theo quy mô; quy định về di dời cơ sở ô nhiễm ra khỏi nội thị. Vì thế một cơ sở biết mình thuộc dòng nào của danh mục sẽ đoán trước được khá nhiều nghĩa vụ về sau.
Lưu ý: thuộc danh mục không có nghĩa là bị cấm hay xấu. Nhiều ngành sản xuất thiết yếu nằm trong đó. Danh mục chỉ cho biết ngành nghề cần quản lý chặt hơn, và chủ cơ sở cần đầu tư xử lý chất thải tương xứng.
Các nhóm ngành thường có mặt trong danh mục
Danh sách dưới đây là các nhóm ngành thường xuất hiện trong danh mục qua các lần ban hành, chỉ để định hướng. Muốn kết luận phải tìm đúng dòng trong phụ lục hiện hành:
- Khai thác, chế biến khoáng sản; sản xuất xi măng, vôi, gạch nung; luyện kim, cán thép.
- Sản xuất hoá chất, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, chất tẩy rửa; sản xuất pin, ắc quy.
- Sản xuất bột giấy, giấy; dệt có nhuộm; thuộc da; giặt mài quần áo.
- Chế biến thực phẩm thải nhiều hữu cơ: tinh bột, đường, cồn, bia, thuỷ sản, giết mổ gia súc, gia cầm.
- Chăn nuôi gia súc, gia cầm tập trung.
- Xi mạ, sơn tĩnh điện, xử lý bề mặt kim loại có dùng hoá chất.
- Chế biến mủ cao su; sản xuất than cốc; nhiệt điện dùng than.
- Tái chế phế liệu; thu gom, xử lý chất thải rắn, chất thải nguy hại.
Có những ngành nằm trong danh mục chỉ khi có một công đoạn cụ thể, ví dụ dệt chỉ khi có nhuộm. Vì thế đọc dòng phụ lục phải đọc cả phần mô tả, không dừng ở tên ngành.
Cách đọc một dòng của phụ lục
Một dòng trong phụ lục thường gồm tên loại hình, phạm vi, đơn vị đo và ba mức công suất. Đọc theo thứ tự sau:
- Đọc tên loại hình và phạm vi. Xem dòng áp cho toàn ngành hay chỉ cho công đoạn nào: "có nhuộm", "có công đoạn xi mạ", "trừ trường hợp...".
- Đọc đơn vị đo. Tấn sản phẩm một năm, tấn nguyên liệu một năm, con, mét khối nước thải một ngày, mét vuông bề mặt. Đơn vị sai là kết quả sai.
- Đặt công suất thiết kế của bạn vào đúng đơn vị. Nếu phải quy đổi, ghi rõ cách quy đổi và nguồn số liệu.
- Xác định mức lớn, trung bình hay nhỏ. Chú ý dấu bằng ở ngưỡng: "từ" hay "trên" một con số cho kết quả khác nhau khi bạn đúng sát ngưỡng.
- Đọc chú thích cuối phụ lục. Nhiều quy ước về cách tính, cách cộng công suất các dây chuyền nằm ở đây.
- Ghi lại số thứ tự dòng, tên văn bản và ngày tra.
Nếu dự án có nhiều sản phẩm thuộc nhiều dòng khác nhau, đối chiếu từng dòng và lấy kết quả nặng nhất cho phân nhóm; chú thích phụ lục có thể có cách tính riêng cho trường hợp này.
Đơn vị công suất và chỗ hay nhầm
Đơn vị đúng là đơn vị ghi tại dòng phụ lục hiện hành. Bảng dưới chỉ là ví dụ minh hoạ những cách đo hay gặp và chỗ người làm hồ sơ hay nhầm:
| Loại hình ví dụ | Cách đo hay gặp | Chỗ hay nhầm |
|---|---|---|
| Chăn nuôi tập trung | Số đầu con hoặc đơn vị vật nuôi quy đổi | Đếm số con đang nuôi thay vì sức chứa chuồng trại |
| Giết mổ gia súc, gia cầm | Số con mỗi ngày | Lấy ngày thường thay vì công suất cao điểm thiết kế |
| Chế biến thuỷ sản, nông sản | Tấn sản phẩm hoặc nguyên liệu mỗi năm | Lẫn giữa tấn nguyên liệu và tấn thành phẩm |
| Dệt nhuộm, giặt mài | Tấn sản phẩm hoặc mét vải mỗi năm | Bỏ quên công đoạn nhuộm thuê bên ngoài trả về |
| Xi mạ, xử lý bề mặt | Mét vuông bề mặt hoặc tấn sản phẩm | Chỉ tính bể mạ chính, bỏ bể tẩy rửa |
| Tái chế phế liệu | Tấn phế liệu đầu vào mỗi năm | Tính theo thành phẩm bán ra |
Quy đổi giữa tấn nguyên liệu và tấn thành phẩm có thể chênh vài lần với ngành chế biến nông sản, thuỷ sản. Một hồ sơ dùng nhầm đơn vị dễ khiến dự án tụt một mức công suất trên giấy, và hội đồng thẩm định thường hỏi ngay chỗ này.
Công đoạn ẩn khiến xưởng rơi vào danh mục
Xưởng may có giặt mài. Xưởng may thông thường ít thải, nhưng nếu thêm công đoạn giặt, mài, tẩy quần jean thì nước thải nhiều hoá chất và màu, có thể thuộc dòng riêng của danh mục.
Xưởng cơ khí có xi mạ. Gia công cắt, hàn ít nguy cơ; thêm một dãy bể mạ kẽm, mạ crôm là phát sinh nước thải chứa kim loại nặng và chất thải nguy hại.
Xưởng nhựa nhận phế liệu. Sản xuất từ hạt nhựa nguyên sinh khác hẳn khi xưởng nhận phế liệu về rửa, xay, tái chế.
Kho lạnh có sơ chế. Kho chỉ lưu trữ thì ít thải; thêm khâu rửa, phân loại, sơ chế thuỷ sản là phát sinh nước thải hữu cơ lớn.
Nhà máy có lò hơi đốt nhiên liệu rắn. Bản thân sản phẩm không ô nhiễm, nhưng lò hơi đốt than, củi, trấu kéo theo bụi, khí thải, tro xỉ cần xử lý và có thể được xét riêng.
Ví dụ: xưởng tinh bột của Công ty TNHH D
Công ty TNHH D định dựng một xưởng chế biến tinh bột từ củ ở một xã vùng nguyên liệu. Chủ xưởng tra danh mục, thấy dòng chế biến tinh bột, đối chiếu công suất bằng con số "tấn sản phẩm một năm" theo sản lượng bán ra dự kiến, kết luận ở mức nhỏ.
Khi đơn vị tư vấn xem lại, có ba chỗ lệch. Một, dòng phụ lục có thể tính theo nguyên liệu đầu vào chứ không phải thành phẩm; với tinh bột, lượng củ tươi gấp vài lần lượng bột, nên quy đổi đúng thì công suất nhảy lên mức trung bình. Hai, xưởng chạy theo mùa vụ, sản lượng năm thấp nhưng công suất thiết kế theo ngày trong mùa rất cao; phụ lục xét công suất thiết kế. Ba, nước thải định xả ra con suối mà hạ lưu có điểm lấy nước sinh hoạt của một thôn.
Kết hợp ba điểm, xưởng chuyển từ "chỉ cần giấy phép" sang diện phải lập ĐTM, có khả năng nhóm I. Chủ xưởng không vui, nhưng biết từ lúc chưa đổ móng thì vẫn kịp chọn lại điểm xả, thiết kế hồ sinh học và hệ thống xử lý đủ cho mùa cao điểm. Biết khi đã chạy được một mùa thì mọi thứ đều phải làm lại.
Áp vào xưởng của bạn: tách công nghệ thành từng công đoạn
Cách chắc nhất để không bỏ sót là viết quy trình sản xuất thành từng công đoạn rồi đem từng công đoạn đi tra. Làm trên một tờ giấy, theo các bước:
- Vẽ dòng sản xuất từ lúc nguyên liệu vào cổng tới lúc sản phẩm ra cổng, mỗi công đoạn một ô.
- Ghi dưới mỗi ô: dùng nước không, dùng hoá chất gì, đốt nhiên liệu gì, sinh ra chất thải gì.
- Khoanh những ô có nước thải công nghệ, khí thải, hoá chất, chất thải nguy hại.
- Đem tên từng ô đã khoanh đi tìm trong phụ lục loại hình có nguy cơ ô nhiễm.
- Với mỗi ô khớp, ghi đơn vị đo và công suất thiết kế của riêng công đoạn đó.
- Lấy kết quả nặng nhất làm căn cứ phân nhóm, rồi xét tiếp yếu tố nhạy cảm.
Tờ sơ đồ này về sau dùng lại được cho chương mô tả công nghệ của hồ sơ môi trường, nên công sức bỏ ra không phí.
Lỗi hay gặp khi tự đối chiếu danh mục
Những lỗi sau khiến kết luận sai ngay từ trục đầu tiên:
- Tìm tên ngành theo cách gọi thông thường, không thấy rồi kết luận không thuộc danh mục.
- Dùng bản danh mục cũ trước khi sửa đổi năm 2025.
- Chỉ tính công suất dây chuyền chính, bỏ dây chuyền phụ hoặc công đoạn thuê ngoài trả về.
- Lấy sản lượng thực tế năm đầu thay vì công suất thiết kế.
- Không đọc chú thích cuối phụ lục về cách cộng công suất.
- Xếp nhóm theo danh mục mà quên xét yếu tố nhạy cảm cho dự án công suất nhỏ.
Khi không tìm thấy tên ngành, hãy mô tả công nghệ sản xuất thành từng công đoạn, rồi tìm từng công đoạn trong phụ lục. Cách này bắt được phần lớn công đoạn ẩn. Còn nghi ngờ thì gửi mô tả công nghệ kèm câu hỏi tới Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Ngành của mình không có tên trong danh mục thì có phải lập ĐTM không?
Vẫn có thể phải lập. Dự án không thuộc loại hình có nguy cơ ô nhiễm vẫn được xếp nhóm theo vốn, diện tích đất, khai thác tài nguyên và yếu tố nhạy cảm. Nếu chạm ngưỡng ở các tiêu chí đó, dự án có thể vào nhóm II hoặc nhóm I.
Công suất thiết kế khác công suất thực tế thì dùng số nào?
Dùng công suất thiết kế, tức công suất tối đa mà dây chuyền, chuồng trại được xây để đạt. Sản lượng thực tế thấp hơn không làm dự án nhẹ đi, và vận hành vượt công suất được phép là vi phạm.
Công suất đúng bằng con số ngưỡng thì xếp mức nào?
Phụ thuộc cách ghi trong phụ lục là "từ" hay "trên" con số đó. Đọc kỹ từng dòng và chú thích. Với dự án đúng sát ngưỡng, nên hỏi Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh để có kết luận chắc chắn bằng văn bản.
Thuê ngoài một công đoạn gây ô nhiễm thì xưởng có còn thuộc danh mục không?
Nếu công đoạn đó thật sự do cơ sở khác, có đủ thủ tục môi trường, thực hiện ở nơi khác thì xưởng của bạn được xét theo công đoạn còn lại. Nếu "thuê ngoài" chỉ trên giấy mà vẫn làm tại xưởng thì đó là khai sai.
Thuộc danh mục thì có được đặt trong khu dân cư không?
Việc bố trí cơ sở thuộc loại hình có nguy cơ ô nhiễm còn phụ thuộc quy hoạch và các yêu cầu về khoảng cách, vùng bảo hộ. Nhiều địa phương hạn chế hoặc không cho đặt các cơ sở này trong khu dân cư. Hỏi Sở trước khi chọn đất.
Danh mục có thay đổi thường xuyên không?
Danh mục được sửa đổi cùng các lần sửa nghị định hướng dẫn, trong đó có lần sửa năm 2025. Mỗi khi chuẩn bị hồ sơ mới hoặc mở rộng, nên kiểm lại bản hiện hành, không dựa vào kết luận tra từ vài năm trước.