Một dự án phải lập báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM) khi nó rơi vào nhóm có nguy cơ tác động xấu đến môi trường ở mức cao hoặc mức có nguy cơ, tức là nhóm I hoặc nhóm II theo Luật Bảo vệ môi trường 2020. Việc xếp nhóm không dựa vào cảm giác "dự án lớn hay nhỏ" mà dựa vào bốn thứ: loại hình sản xuất, kinh doanh, dịch vụ; quy mô và công suất; diện tích đất, mặt nước, biển sử dụng; và dự án có nằm ở chỗ có yếu tố nhạy cảm về môi trường hay không.
Phần dưới đây là trình tự tự tra mà người làm hồ sơ môi trường vẫn dùng: gom đủ thông tin dự án, mở đúng phụ lục của nghị định hướng dẫn hiện hành, đối chiếu từng tiêu chí, ghi lại căn cứ. Danh mục và ngưỡng công suất đã được sửa đổi, bổ sung trong năm 2025 và có thể còn thay đổi, nên bài không chép ngưỡng; bài chỉ cách đọc để bạn tự đối chiếu và biết lúc nào phải hỏi Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh.
Ba câu hỏi quyết định dự án có phải lập ĐTM
Câu thứ nhất: dự án làm gì. Luật tách riêng một nhóm loại hình sản xuất, kinh doanh, dịch vụ có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường, ví dụ thuộc da, dệt nhuộm, chế biến mủ cao su, chăn nuôi tập trung, sản xuất hoá chất, tái chế phế liệu, xử lý chất thải. Nếu dự án của bạn nằm trong danh sách này, mọi bước sau đều nặng hơn. Nếu không nằm trong danh sách, dự án vẫn có thể phải lập ĐTM vì lý do khác.
Câu thứ hai: dự án lớn đến đâu. Với loại hình có nguy cơ ô nhiễm, phụ lục chia công suất thành lớn, trung bình, nhỏ. Với các dự án khác, thước đo là tổng vốn đầu tư theo pháp luật đầu tư công hoặc diện tích đất, mặt nước, biển sử dụng, hoặc quy mô khai thác tài nguyên. Một xưởng có công suất thiết kế thuộc mức lớn thì gần như chắc chắn vào nhóm I, dù chủ xưởng thấy mình chỉ là doanh nghiệp vừa.
Câu thứ ba: dự án đặt ở đâu. Cùng một xưởng, đặt trong khu công nghiệp đã có hạ tầng xử lý nước thải khác hẳn đặt sát khu dân cư, bên dòng sông dùng cấp nước sinh hoạt, hay trên đất rừng phòng hộ. Yếu tố nhạy cảm đẩy dự án lên một bậc: dự án quy mô nhỏ có thể vào nhóm II, quy mô trung bình có thể vào nhóm I. Ba câu này phải trả lời cùng lúc, không trả lời riêng lẻ.
Trình tự tự tra, làm theo đúng thứ tự
Người mới thường mở phụ lục rồi lướt tìm tên ngành của mình. Cách đó hay sót, vì một dự án có thể chạm cùng lúc hai ba dòng trong phụ lục. Làm theo sáu bước sau thì ít sót hơn.
- Viết một đoạn mô tả dự án dài năm sáu dòng. Sản phẩm gì, công suất thiết kế bao nhiêu, diện tích đất bao nhiêu, nước lấy ở đâu, nước thải đổ về đâu, có lò hơi hay lò đốt không, số lao động. Đoạn này sẽ dùng lại khi hỏi Sở và khi thuê tư vấn.
- Xác định nghị định và phụ lục đang có hiệu lực. Tìm bản nghị định hướng dẫn Luật Bảo vệ môi trường 2020 kèm các lần sửa đổi, bổ sung, đặc biệt các sửa đổi năm 2025. Đọc bản hợp nhất nếu có; đọc bản gốc thì phải đối chiếu từng dòng bị thay.
- Dò phụ lục loại hình có nguy cơ gây ô nhiễm. Ghi lại dòng nào khớp và dự án của bạn thuộc cột công suất lớn, trung bình hay nhỏ. Chú ý đơn vị đo: tấn sản phẩm một năm, con gia súc, mét khối nước thải một ngày.
- Dò phụ lục tiêu chí theo vốn, diện tích và tài nguyên. Dự án không thuộc loại hình ô nhiễm vẫn phải xếp theo các tiêu chí này: diện tích sử dụng đất, khai thác khoáng sản, khai thác nước, lấn biển, tái định cư.
- Rà yếu tố nhạy cảm tại vị trí cụ thể. Lấy ranh giới khu đất đối chiếu với quy hoạch đô thị, nguồn nước cấp sinh hoạt, rừng, khu bảo tồn, di tích, đất trồng lúa. Không chắc thì ghi "chưa rõ" chứ đừng ghi "không có".
- Đọc bảng phân nhóm và ghi kết luận kèm căn cứ. Ghi rõ dự án thuộc nhóm nào, vì dòng nào của phụ lục nào. Một tờ ghi căn cứ như vậy giúp bạn bảo vệ kết luận khi cơ quan chuyên môn hỏi lại.
Nếu sau sáu bước dự án rơi vào nhóm I hoặc nhóm II, bạn chuẩn bị lập ĐTM. Nếu rơi vào nhóm III hoặc IV, bạn chưa xong việc: còn phải xét giấy phép môi trường hoặc đăng ký môi trường, chuyện này nói ở bài riêng về dự án không phải lập ĐTM.
Thông tin cần gom trước khi ngồi tra
Phần lớn kết luận sai đến từ việc tra khi chưa có số liệu. Bảng sau là danh sách gom tối thiểu, kèm nơi lấy và lý do cần.
| Thông tin | Thường lấy ở đâu | Dùng để làm gì |
|---|---|---|
| Công suất thiết kế (không phải sản lượng năm đầu) | Thuyết minh dự án, hồ sơ công nghệ, hợp đồng thiết bị | Đối chiếu cột lớn, trung bình, nhỏ trong phụ lục |
| Tổng diện tích đất, mặt nước, biển | Văn bản giao đất, thuê đất, bản vẽ ranh giới | Tiêu chí diện tích và xét chuyển đổi mục đích sử dụng đất |
| Loại đất hiện trạng (lúa, rừng, đất ở) | Thông tin quy hoạch sử dụng đất của tỉnh, xã | Xét yếu tố nhạy cảm về đất lúa, đất rừng |
| Nguồn tiếp nhận nước thải | Khảo sát thực địa, thông tin quy hoạch cấp nước | Xét nước thải có đổ vào nguồn nước cấp sinh hoạt không |
| Khoảng cách tới khu dân cư, di tích, rừng | Đo trên thực địa, quy hoạch đô thị | Xét yếu tố nhạy cảm theo vị trí |
| Tổng vốn đầu tư và nhóm dự án đầu tư | Hồ sơ chủ trương đầu tư | Dùng cho dự án không thuộc loại hình ô nhiễm |
| Số hộ phải di dời, tái định cư | Phương án bồi thường, hỗ trợ | Tiêu chí di dân, tái định cư |
Nếu dự án còn ở giai đoạn ý tưởng và chưa có công suất thiết kế, hãy dùng con số trần mà bạn định đạt trong năm năm tới. Lấy con số thấp để tra cho nhẹ rồi sau này nâng công suất là con đường dẫn tới phải làm lại hồ sơ.
Ba trường hợp giả định để thấy cách xếp
Xưởng gỗ anh Tâm ở một xã ven đô. Xưởng sơ chế và sơn đồ gỗ nội thất, có buồng phun sơn, công suất thuộc mức nhỏ theo phụ lục, đặt trong cụm công nghiệp có thu gom nước thải. Không có yếu tố nhạy cảm. Xưởng rơi vào nhóm III: không lập ĐTM nhưng vì có khí thải từ buồng sơn phải xử lý nên cần xét giấy phép môi trường. Nếu anh Tâm dời xưởng ra sát khu dân cư nội thị, bài toán đổi ngay.
Trại heo của Công ty TNHH B ở một xã trung du. Chăn nuôi gia súc tập trung là loại hình có nguy cơ ô nhiễm. Số đầu heo thiết kế thuộc mức trung bình, và trại xả nước sau xử lý ra con suối chảy về hồ cấp nước sinh hoạt của xã. Vừa trung bình vừa có yếu tố nhạy cảm, dự án có nguy cơ vào nhóm I. Chủ trại tưởng mình chỉ cần giấy phép là sai từ đầu.
Khách sạn mười hai tầng trong nội thị. Khách sạn không thuộc loại hình có nguy cơ ô nhiễm, nhưng nằm trong nội thị theo quy hoạch đô thị, phần diện tích và vốn phải đem tra theo tiêu chí riêng. Nhiều trường hợp như vậy rơi vào nhóm II hoặc III tuỳ quy mô. Chủ đầu tư cần tra cả hai phụ lục, không chỉ một.
Dạng dự án hay bị bỏ sót
Có những dự án nghe không giống nhà máy nhưng vẫn nằm trong diện xét nhóm cao. Khi thấy dự án của mình có một trong các yếu tố dưới đây, đừng vội kết luận nhóm thấp:
- Dự án có hạng mục xử lý chất thải, kể cả lò đốt rác quy mô nhỏ đặt trong khuôn viên nhà máy để đốt chất thải của chính nhà máy.
- Dự án nhập khẩu phế liệu làm nguyên liệu sản xuất, dù khối lượng không lớn.
- Dự án khai thác cát, sỏi, đất san lấp, khai thác nước dưới đất hoặc nước mặt cho sản xuất.
- Dự án phải chuyển đổi mục đích sử dụng đất trồng lúa, đất rừng, đất có mặt nước.
- Dự án có di dân, tái định cư, dù chỉ vài chục hộ.
- Dự án lấn biển, nạo vét luồng, kè sông có đổ thải.
- Hạng mục phụ trợ nằm ngoài khu đất chính: tuyến ống xả, bãi thải, mỏ vật liệu riêng của dự án.
Chỗ hay sót nhất là hạng mục phụ trợ. Chủ dự án tra phần nhà xưởng rất kỹ, nhưng tuyến ống xả dài vài cây số chạy qua đất lúa hay bãi chứa xỉ đặt cạnh suối mới là chỗ kéo dự án lên nhóm cao hơn.
Lỗi hay gặp khi tự tra và cách tránh
Những lỗi dưới đây gặp đi gặp lại ở hồ sơ mà người làm môi trường nhận về. Đọc qua trước khi ghi kết luận:
- Tra theo sản lượng năm đầu thay vì công suất thiết kế. Phụ lục xét công suất thiết kế. Sản lượng năm đầu thấp không làm dự án nhẹ đi.
- Dùng bản phụ lục cũ. Bản tải về từ mấy năm trước, chưa cập nhật sửa đổi năm 2025, có thể cho kết luận sai cả chiều nặng lẫn chiều nhẹ.
- Chỉ tra một phụ lục. Dự án vừa thuộc loại hình ô nhiễm vừa sử dụng đất lớn thì phải tra cả hai, lấy kết quả nặng hơn.
- Ghi "không có yếu tố nhạy cảm" mà chưa ra thực địa. Một giếng cấp nước tập trung hay một di tích cấp tỉnh cách vài trăm mét thường chỉ thấy khi đi tận nơi.
- Tự chia dự án thành nhiều phần để từng phần nhỏ đi. Đây là sai, cơ quan chuyên môn xét theo tổng thể dự án và rủi ro rất lớn khi bị phát hiện.
- Tin lời người bán thiết bị hoặc người quen. Câu "xưởng cỡ này không phải làm gì đâu" không có giá trị khi đoàn kiểm tra đến.
Mẹo nhỏ: ghi kết luận kèm ngày tra và tên văn bản đã dùng. Sáu tháng sau văn bản sửa đổi, bạn biết ngay kết luận cũ dựa trên bản nào để tra lại.
Khi kết quả tra còn lưng chừng
Có những dự án nằm sát ranh giới: công suất vừa chạm mức trung bình, khu đất cách nguồn nước cấp sinh hoạt một khoảng khó nói, hay loại hình sản xuất không có tên đúng trong phụ lục. Gặp trường hợp này, đừng chọn cách hiểu có lợi cho mình rồi đi tiếp. Thủ tục môi trường sai từ bước phân nhóm sẽ kéo theo sai ở giấy phép xây dựng, ở nghiệm thu, ở giấy phép môi trường về sau.
Cách làm an toàn là gửi câu hỏi bằng văn bản tới Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh nơi đặt dự án, kèm đoạn mô tả dự án và tờ ghi căn cứ đã tra. Từ năm 2025 nhiều nhóm dự án đã phân cấp thẩm định ĐTM và cấp giấy phép môi trường về UBND cấp tỉnh, Bộ Nông nghiệp và Môi trường giữ phần dự án lớn, liên tỉnh, nhạy cảm; nên Sở là nơi trả lời sát nhất. Tra phân cấp hiện hành trước khi gửi để biết hỏi đúng cơ quan.
Nếu đã thuê đơn vị tư vấn, yêu cầu họ ghi kết luận phân nhóm bằng văn bản, nêu dòng phụ lục làm căn cứ. Một kết luận miệng không giúp gì khi hồ sơ bị trả.
Câu hỏi thường gặp
Dự án nhỏ, vốn ít thì có phải lập ĐTM không?
Có thể có. Vốn ít không tự miễn ĐTM. Một dự án công suất nhỏ thuộc loại hình có nguy cơ gây ô nhiễm mà đặt ở vị trí có yếu tố nhạy cảm, chẳng hạn xả nước thải vào nguồn cấp nước sinh hoạt, vẫn có thể vào nhóm II và phải lập ĐTM.
Tra danh mục dự án phải lập ĐTM ở đâu?
Danh mục nằm ở các phụ lục của nghị định hướng dẫn Luật Bảo vệ môi trường 2020, đã được sửa đổi, bổ sung năm 2025. Bạn nên dùng bản hợp nhất mới nhất hoặc đối chiếu cả văn bản sửa đổi, và hỏi Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh khi còn băn khoăn.
Nhóm III có phải lập ĐTM không?
Không. Theo Luật Bảo vệ môi trường 2020, ĐTM áp cho nhóm I và nhóm II. Nhóm III không lập ĐTM nhưng thường phải xét giấy phép môi trường nếu có nước thải, khí thải phải xử lý, hoặc đăng ký môi trường nếu không thuộc diện cấp phép.
Dự án đã khởi công rồi mới biết phải lập ĐTM thì làm sao?
Dừng lại và hỏi ngay Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh về cách xử lý, đồng thời mời đơn vị tư vấn đánh giá hiện trạng. Tiếp tục thi công khi chưa có kết quả thẩm định ĐTM là vi phạm, rủi ro bị xử phạt và buộc khắc phục ngày càng lớn theo tiến độ xây dựng.
Ai chịu trách nhiệm xác định dự án có phải lập ĐTM?
Chủ dự án chịu trách nhiệm tự xác định và thực hiện đúng thủ tục. Đơn vị tư vấn hỗ trợ tra cứu và lập hồ sơ, cơ quan chuyên môn hướng dẫn khi được hỏi, nhưng nếu kết luận sai thì người đứng tên dự án là bên bị xử lý trước.
Có cần thuê tư vấn chỉ để tra xem có phải lập ĐTM không?
Không bắt buộc. Với dự án đơn giản, chủ dự án tự tra theo trình tự trong bài là đủ. Với dự án sát ngưỡng, có nhiều hạng mục phụ trợ hoặc vị trí phức tạp, nên nhờ người có kinh nghiệm xem lại hoặc gửi văn bản hỏi Sở để có căn cứ.