Cơ sở đang hoạt động mà thuộc diện đăng ký môi trường nhưng chưa đăng ký là đang vi phạm và có thể bị xử phạt hành chính, kèm yêu cầu khắc phục; cách đúng là chủ động xác định lại bậc thủ tục, làm xong phần xử lý chất thải tối thiểu và nộp đăng ký tại UBND cấp xã càng sớm càng tốt. Thời gian chuyển tiếp cho cơ sở cũ theo Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã qua, nên chờ thêm không làm tình hình tốt lên.
Rất nhiều xưởng gia đình, trại chăn nuôi, cửa hàng dịch vụ đang ở tình trạng này, phần lớn vì không biết chứ không cố ý. Bài viết giúp bạn nhìn rủi ro đúng mức, không hoảng cũng không xem nhẹ, rồi đi qua các bước bổ sung theo thứ tự hợp lý, kèm những trường hợp đặc biệt như cơ sở có giấy tờ môi trường theo luật cũ.
Rủi ro thật sự là gì
Xử phạt hành chính. Không đăng ký môi trường khi thuộc diện phải đăng ký là hành vi bị xử phạt theo nghị định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường. Mức phạt tuỳ hành vi và đối tượng, được điều chỉnh theo văn bản; bài này không nêu con số vì dễ lỗi thời.
Buộc khắc phục. Ngoài tiền phạt, cơ sở thường bị buộc thực hiện thủ tục trong một thời hạn và khắc phục hậu quả nếu có gây ô nhiễm. Phần khắc phục nhiều khi tốn kém hơn tiền phạt.
Vướng các việc khác. Thiếu thủ tục môi trường có thể làm chậm việc vay vốn, ký hợp đồng với khách hàng lớn yêu cầu hồ sơ tuân thủ, gia hạn thuê đất, xin các giấy phép khác.
Điểm yếu khi có tranh chấp. Khi hàng xóm phản ánh, cơ sở không có thủ tục rơi vào thế khó giải trình ngay từ đầu, dù thực tế có thể đã xử lý chất thải khá tốt.
Rủi ro lớn hơn nếu thực ra thuộc bậc cao hơn. Cơ sở tưởng mình chỉ thiếu đăng ký, nhưng thực tế thuộc diện giấy phép môi trường, thì mức vi phạm và việc phải làm nặng hơn nhiều. Đây là lý do bước đầu tiên luôn là xác định lại bậc.
Tự kiểm: cơ sở của bạn đang ở trạng thái nào
Trước khi làm gì, xác định chính xác cơ sở đang thiếu cái gì. Trả lời từng câu, ghi lại.
- Cơ sở đã từng có giấy tờ môi trường nào chưa: cam kết bảo vệ môi trường, kế hoạch bảo vệ môi trường, đề án bảo vệ môi trường đơn giản theo luật cũ, hay hoàn toàn chưa có gì?
- Từ khi có giấy tờ cũ đến nay, quy mô, công nghệ, sản phẩm có thay đổi không?
- Theo quy mô và chất thải hiện tại, cơ sở thuộc diện miễn, đăng ký, hay giấy phép môi trường?
- Cơ sở đã từng bị kiểm tra, bị phản ánh hay nhận văn bản nhắc nhở nào về môi trường chưa?
- Công trình xử lý hiện có là gì, còn hoạt động tốt không?
- Chất thải nguy hại hiện đang đi đâu, có chứng từ không?
Cơ sở có giấy tờ theo luật cũ cần đọc quy định chuyển tiếp trong văn bản hướng dẫn hiện hành: có trường hợp giấy tờ cũ vẫn được dùng tiếp cho đến khi có thay đổi, có trường hợp phải làm thủ tục mới. Đừng mặc định giấy cũ là đủ hay giấy cũ là bỏ đi; hỏi UBND xã với bản giấy cũ trong tay.
Ghi lại câu trả lời cho từng câu hỏi ở trên vào một trang. Trang đó vừa là kết quả tự kiểm, vừa là bản nháp cho phần mô tả hiện trạng trong tờ khai sau này.
Các bước bổ sung theo thứ tự
Thứ tự dưới đây đặt việc xử lý chất thải trước việc nộp giấy. Lý do: tờ khai mô tả biện pháp chưa có thì không trung thực, và cơ sở nộp xong thường bị kiểm tra lại chính những gì đã khai.
- Xác định bậc thủ tục bằng số liệu thật, hỏi UBND xã; nếu nghi thuộc bậc giấy phép, hỏi Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh.
- Lập bản đồ nguồn thải, đối chiếu với những gì cơ sở đang làm, đánh dấu chỗ còn thiếu.
- Làm ngay phần tối thiểu còn thiếu: khu chứa chất thải nguy hại có mái và thùng có nắp, bể tách mỡ, rãnh tách nước mưa, chụp hút ở khu sơn.
- Ký hợp đồng chuyển giao chất thải nguy hại, hợp đồng hoặc biên lai thu gom rác.
- Điền tờ đăng ký theo mẫu hiện hành, mô tả đúng hiện trạng sau khi đã bổ sung, ghi rõ năm bắt đầu hoạt động.
- Nộp tại UBND xã, giữ biên nhận.
- Lập bìa hồ sơ môi trường và lịch việc định kỳ để không quay lại tình trạng cũ.
Với cơ sở nhỏ, phần lớn việc ở bước ba tốn ít tiền nhưng cần quyết định. Một thùng phuy có nắp, một mái che tạm cho khu chứa, một bể tách mỡ đúc sẵn là đủ để thay đổi hẳn bức tranh khi có người đến xem.
Ba tình huống giả định và hướng đi
Các cơ sở dưới đây là giả định, giúp bạn thấy cùng tình trạng "chưa đăng ký" nhưng hướng xử lý khác nhau.
| Cơ sở | Hiện trạng | Hướng đi hợp lý |
|---|---|---|
| Lò bánh nhà chú Tư, chạy từ lâu | Có cam kết môi trường cũ, nay thêm hai lò nướng điện | Hỏi xã về giấy cũ; nhiều khả năng đăng ký mới theo quy mô hiện tại |
| Xưởng sửa ô tô anh Dũng, năm năm tuổi | Chưa có giấy gì, dầu thải bán cho người thu mua lẻ | Lập khu chứa, ký hợp đồng chuyển giao, rồi đăng ký tại xã |
| Trại heo nhà bà Năm | Chưa có giấy gì, đàn đã tăng nhiều, nước sau hầm chảy ra kênh | Hỏi Sở về bậc giấy phép trước; cải tạo hầm và hồ lắng ngay |
| Quán nhậu sân vườn chị Ngọc | Chưa có giấy gì, quy mô lớn dần, bị hàng xóm phản ánh ồn | Kiểm danh mục miễn; xử lý tiếng ồn, bể tách mỡ; đăng ký nếu vượt mức |
Điểm chung: không cơ sở nào bắt đầu bằng việc đi tìm mẫu tờ khai. Tất cả bắt đầu bằng câu hỏi "mình đang ở bậc nào" và "chất thải của mình đang đi đâu".
Mức đầu tư bổ sung theo tầng cơ sở
Chủ cơ sở thường hỏi làm cho đúng thì tốn bao nhiêu. Bài không nêu con số vì giá vật tư và dịch vụ khác nhau theo vùng và thời điểm; bảng dưới mô tả mức đầu tư tương đối để bạn hình dung việc nào lớn, việc nào nhỏ.
| Tầng cơ sở | Việc thường phải bổ sung | Mức đầu tư tương đối |
|---|---|---|
| Cửa hàng dịch vụ quy mô hộ | Bể tách mỡ đúc sẵn, thùng có nắp, hợp đồng thu gom | Nhỏ, thường tự làm được trong vài ngày |
| Xưởng nhỏ trong khu dân cư | Khu chứa chất thải nguy hại, chụp hút, đệm chống rung, hợp đồng chuyển giao | Vừa, cần tính vào chi phí năm |
| Trại chăn nuôi nhỏ | Mở rộng hầm biogas, hồ lắng, rãnh tách nước mưa, nhà ủ phân | Vừa đến lớn, nên làm theo đợt trước mùa mưa |
| Cơ sở nghi thuộc bậc giấy phép | Hệ thống xử lý nước thải hoặc khí thải, hồ sơ giấy phép, có thể cần tư vấn | Lớn, cần lập kế hoạch và hỏi Sở trước |
Phí làm thủ tục, nếu có, theo quy định của tỉnh và được niêm yết công khai. Chi phí thuê tư vấn, nếu cần, tuỳ quy mô và độ phức tạp của cơ sở; nên xin báo giá ghi rõ phạm vi công việc trước khi đồng ý.
Nếu bị kiểm tra trước khi kịp làm xong
Có cơ sở đang làm dở thì đoàn kiểm tra tới. Đừng giấu hay chống chế. Trình bày những gì đã làm được kèm bằng chứng: ảnh khu chứa mới, hợp đồng vừa ký, bản nháp tờ khai, giấy hẹn của xã nếu đã đi hỏi. Những thứ này cho thấy cơ sở đã chủ động trước khi bị phát hiện, điều thường được cân nhắc khi xử lý.
Đọc kỹ biên bản, ghi ý kiến của cơ sở nếu cần. Nếu bị xử phạt kèm yêu cầu khắc phục, ghi rõ thời hạn và lập kế hoạch hoàn thành sớm hơn hạn. Khi xong, báo lại cơ quan đã kiểm tra bằng văn bản, kèm ảnh và giấy tờ.
Không tìm cách "lo" qua người trung gian hứa hẹn bỏ qua vi phạm hay làm giấy tờ nhanh không cần sửa cơ sở. Cách đó vừa tốn tiền vừa để lại rủi ro lớn hơn, và cơ sở vẫn phải xử lý chất thải đúng cách về sau.
Cũng không nên thuê người làm hộ một tờ khai thật đẹp mà cơ sở không nắm nội dung. Lần kiểm tra sau, đoàn sẽ hỏi chính chủ cơ sở, và câu trả lời phải khớp với điều đã khai.
Những câu nên hỏi khi đến UBND xã lần đầu
Cơ sở chưa đăng ký thường ngại đến xã vì sợ bị phạt ngay. Thực tế, chủ động đến hỏi là cách tốt nhất để được hướng dẫn đúng. Chuẩn bị số liệu và hỏi theo các mẫu sau:
- "Cơ sở làm nghề này, quy mô thế này, đang hoạt động từ năm đó, chưa có thủ tục môi trường; theo văn bản hiện hành cơ sở thuộc diện nào?"
- "Cơ sở có cam kết môi trường làm từ trước, giấy này hiện còn dùng được không, hay phải đăng ký mới?"
- "Trước khi nộp, cơ sở cần bổ sung công trình gì để tờ khai phản ánh đúng thực tế?"
- "Xã có danh sách đơn vị có chức năng thu gom chất thải nguy hại trên địa bàn không?"
- "Sau khi đăng ký, cơ sở có phải gửi báo cáo gì định kỳ không?"
Ghi câu trả lời, ngày hỏi và bộ phận đã hướng dẫn. Nếu câu trả lời phức tạp, đề nghị được hướng dẫn bằng văn bản; đó cũng là căn cứ cho cơ sở về sau. Đi cùng người trực tiếp vận hành cơ sở, vì họ trả lời được những câu hỏi chi tiết mà chủ cơ sở có khi không nắm.
Câu hỏi thường gặp
Cơ sở chạy nhiều năm chưa đăng ký môi trường giờ đi đăng ký có bị phạt luôn không?
Chủ động đến hỏi và nộp đăng ký là hướng đúng, và thái độ chủ động thường được xem xét. Tuy vậy việc có xử phạt hay không tuỳ quy định và cơ quan có thẩm quyền; không ai có thể hứa trước kết quả. Chậm thêm chỉ làm rủi ro lớn hơn.
Giấy cam kết bảo vệ môi trường cũ còn giá trị không?
Văn bản hướng dẫn Luật Bảo vệ môi trường 2020 có quy định chuyển tiếp cho giấy tờ theo luật cũ. Có trường hợp còn dùng đến khi có thay đổi, có trường hợp phải làm thủ tục mới. Mang giấy cũ đến UBND xã hỏi cho trường hợp cụ thể.
Có nên thuê dịch vụ làm nhanh thủ tục môi trường không?
Có thể thuê tư vấn để soạn hồ sơ đúng, nhưng tránh dịch vụ hứa bỏ qua bước sửa cơ sở hay hứa kết quả nhờ quen biết. Chủ cơ sở vẫn ký và chịu trách nhiệm về nội dung, nên phải hiểu điều mình khai.
Đăng ký môi trường xong có xoá được vi phạm trước đó không?
Không. Đăng ký giúp cơ sở hoạt động đúng từ thời điểm đó trở đi. Vi phạm trước đó, nếu bị phát hiện, vẫn được xem xét theo quy định, dù việc đã khắc phục là yếu tố có lợi cho cơ sở.
Cơ sở sắp đóng cửa thì có cần bổ sung đăng ký nữa không?
Nếu thật sự chấm dứt trong thời gian ngắn, việc quan trọng hơn là thu dọn, chuyển giao hết chất thải nguy hại và báo với UBND xã. Nếu còn hoạt động lâu hơn, nên đăng ký để làm đúng trong thời gian còn lại.
Chủ đất cho thuê có bị liên đới khi người thuê chưa đăng ký môi trường không?
Trách nhiệm chính thuộc người trực tiếp hoạt động. Tuy vậy chủ đất có thể gặp phiền phức khi chất thải tồn đọng trên đất của mình, nên hợp đồng thuê nên ghi rõ nghĩa vụ môi trường của bên thuê.