Cơ sở đang hoạt động thuộc diện phải có giấy phép môi trường mà chưa có là đang vi phạm, vì thời hạn chuyển tiếp theo Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã hết. Cách xử lý đúng là tự đánh giá ngay, khắc phục những điểm gây ô nhiễm rõ ràng, lập hồ sơ đề nghị cấp giấy phép, và chủ động làm việc với cơ quan quản lý thay vì chờ bị kiểm tra.
Không ít xưởng, trại ở nông thôn và ven đô rơi vào tình huống này: mở từ nhiều năm trước, lớn dần lên, chủ cơ sở không biết hoặc ngại thủ tục. Bài này viết cho họ: đánh giá mức độ vướng của cơ sở, việc làm trong ba mươi ngày đầu, lộ trình lập hồ sơ, những gì cần chuẩn bị khi đoàn kiểm tra đến, và những cách làm sai lầm cần tránh. Bài không thay tư vấn pháp lý cho trường hợp cụ thể; hãy hỏi Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh.
Tự đánh giá: cơ sở của bạn đang ở mức nào
Không phải cơ sở chưa có giấy phép nào cũng ở cùng một mức rủi ro. Bảng dưới giúp bạn tự xếp, để biết việc gì làm trước.
| Tình trạng | Mức rủi ro | Việc ưu tiên |
|---|---|---|
| Có công trình xử lý chạy tốt, kết quả đo đạt, chỉ thiếu giấy phép | Thấp hơn, chủ yếu là lỗi thủ tục | Lập hồ sơ ngay, lấy mẫu chứng minh |
| Có công trình xử lý nhưng xuống cấp, kết quả không chắc | Trung bình | Lấy mẫu kiểm tra, sửa chữa song song với lập hồ sơ |
| Không có công trình xử lý, xả thẳng ra mương, sông | Cao | Dừng hoặc giảm xả, xây dựng công trình xử lý trước, rồi mới hồ sơ |
| Có người dân phản ánh, đã từng bị nhắc nhở | Cao, dễ bị kiểm tra bất cứ lúc nào | Khắc phục nguồn gây phản ánh trước tiên, làm việc với chính quyền |
| Chưa từng có bất kỳ thủ tục môi trường nào, kể cả ĐTM khi xây | Cần xem kỹ hồ sơ pháp lý từ gốc | Hỏi Sở về thủ tục phù hợp với cơ sở đã xây dựng, đã hoạt động |
Nếu cơ sở đang ở hai dòng cuối, đừng tự làm một mình; cần người có kinh nghiệm về thủ tục môi trường cùng xem hồ sơ pháp lý và hiện trường.
Ba mươi ngày đầu: làm gì trước
Khi đã biết cơ sở mình đang thiếu giấy phép, ba mươi ngày đầu nên dành cho những việc giảm rủi ro thật, trước khi lo giấy tờ.
- Tuần một: đi khắp cơ sở, vẽ sơ đồ dòng thải thực tế, đánh dấu mọi điểm xả, kể cả cửa tràn, ống phụ, mương thoát nước mưa có lẫn nước thải.
- Tuần một: gom mọi giấy tờ đang có: đăng ký kinh doanh, giấy tờ đất, giấy phép xây dựng, giấy tờ môi trường cũ dù đã hết hạn, hợp đồng thu gom rác, chất thải nguy hại.
- Tuần hai: thuê đơn vị quan trắc đủ điều kiện lấy mẫu nước thải, khí thải tại điểm xả cuối để biết thực trạng.
- Tuần hai: khắc phục ngay những điểm hiển nhiên: chất thải nguy hại để ngoài trời, bùn đổ ra bãi trống, ống xả thẳng không qua xử lý.
- Tuần ba: tự xét đối tượng, xác định cơ quan có thẩm quyền theo phân cấp hiện hành, gửi văn bản hỏi Sở nếu chưa chắc.
- Tuần bốn: lập kế hoạch: công trình cần cải tạo hay xây mới, thời gian, chi phí theo tầng quy mô, lịch soạn hồ sơ, người chịu trách nhiệm.
Kết thúc ba mươi ngày, cơ sở nên có trong tay: sơ đồ dòng thải, kết quả đo thực trạng, danh sách giấy tờ, kế hoạch có mốc. Đó là nền cho mọi việc sau.
Lập hồ sơ cho cơ sở đã chạy nhiều năm
Hồ sơ đề nghị cấp giấy phép của cơ sở đang hoạt động dùng mẫu báo cáo đề xuất riêng cho cơ sở đang hoạt động. Khác với dự án mới, trọng tâm ở đây là hiện trạng: cơ sở đang sản xuất thế nào, công trình xử lý đang có, kết quả quan trắc thật, chất thải đang quản lý ra sao.
Điểm khó nhất thường là hồ sơ pháp lý. Cơ sở mở từ lâu có thể thiếu giấy phép xây dựng cho phần mở rộng, đất có phần chưa chuyển mục đích, hoặc chưa từng có ĐTM dù quy mô hiện tại thuộc diện. Những vấn đề này không tự biến mất khi làm giấy phép môi trường, và có thể phải giải quyết song song theo pháp luật chuyên ngành. Hỏi Sở về trình tự phù hợp, đừng đoán.
Nếu công trình xử lý chưa đạt, báo cáo nên trình bày cả hiện trạng lẫn phương án cải tạo kèm thời hạn. Cơ quan cấp phép sẽ cân nhắc trên cơ sở thực tế; một hồ sơ mô tả công trình như mới trong khi hiện trường xuống cấp là cách nhanh nhất mất niềm tin.
Ví dụ xưởng dệt nhỏ của gia đình chú Bảy ở một xã ven sông: chạy hơn mười năm, nước thải nhuộm qua một bể lắng đơn giản. Kết quả đo cho thấy màu và một số chỉ tiêu vượt. Gia đình quyết định xây thêm cụm xử lý hoá lý trước, trong lúc đó giảm ca nhuộm, rồi mới nộp hồ sơ với kết quả đo sau cải tạo. Hồ sơ đi chậm hơn vài tháng nhưng không phải làm lại.
Chi phí hợp thức: những khoản cần tính, theo tầng quy mô
Chủ cơ sở hay hỏi ngay câu tốn bao nhiêu. Không có con số chung, vì phụ thuộc vào hiện trạng công trình và quy mô. Thay vào đó, hãy liệt kê đủ các khoản và hỏi báo giá từng khoản.
| Khoản chi | Cơ sở nhỏ, công trình đã đạt | Cơ sở vừa hoặc lớn, công trình phải cải tạo |
|---|---|---|
| Quan trắc thực trạng và quan trắc phục vụ hồ sơ | Vài thông số chính, một hai đợt | Nhiều điểm, nhiều thông số, có khi phải đo lại sau cải tạo |
| Cải tạo, xây mới công trình xử lý | Có thể chỉ sửa chữa nhỏ, bổ sung thiết bị đo | Khoản lớn nhất, cần thiết kế và nhà thầu |
| Kho chất thải nguy hại, hợp đồng chuyển giao | Cải tạo góc kho, ký hợp đồng | Xây kho đạt chuẩn, nhiều mã chất thải |
| Soạn hồ sơ, tư vấn | Có thể tự làm với hỗ trợ một phần | Thường thuê tư vấn, chi phí theo khối lượng công việc |
| Phí thẩm định cấp giấy phép | Theo quy định của tỉnh hoặc bộ | Theo quy định của tỉnh hoặc bộ |
| Xử phạt nếu đã bị phát hiện | Theo quy định xử phạt hiện hành | Theo quy định xử phạt hiện hành, có thể kèm biện pháp khắc phục tốn kém |
Nhìn bảng sẽ thấy khoản cải tạo công trình thường lớn hơn hẳn khoản giấy tờ. Vì vậy cơ sở nào có công trình xử lý chạy tốt thì nên làm hồ sơ ngay, vì phần còn lại chủ yếu là thủ tục.
Khi đoàn kiểm tra đến trước khi kịp xong
Có cơ sở bị kiểm tra khi đang ở giữa lộ trình. Cách làm việc với đoàn ảnh hưởng đến cả biên bản lẫn những bước sau.
- Cử người nắm rõ cơ sở tiếp đoàn, không để bảo vệ hay nhân viên mới trả lời.
- Trình bày thật tình trạng, kèm bằng chứng đã bắt đầu khắc phục: kết quả đo, hợp đồng thi công, văn bản đã gửi hỏi Sở, bản nháp hồ sơ.
- Không che giấu điểm xả, không tắt máy hay dừng sản xuất đột ngột để đoàn không thấy.
- Đọc kỹ biên bản trước khi ký, ghi ý kiến nếu có chỗ chưa đúng thực tế.
- Hỏi rõ những yêu cầu khắc phục, thời hạn, và việc cần báo cáo lại.
- Lưu bản sao biên bản và mọi văn bản liên quan vào hồ sơ môi trường của cơ sở.
Chủ động khắc phục không xoá được vi phạm đã có, nhưng là tình tiết được xem xét theo quy định xử phạt. Quan trọng hơn, nó giúp cơ sở đi tiếp con đường hợp thức thay vì bị buộc dừng.
Những cách làm sai cần tránh
Chia nhỏ cơ sở trên giấy. Tách thành nhiều hộ kinh doanh hay công ty để mỗi phần dưới ngưỡng giấy phép là lách luật. Cơ quan quản lý xét theo hoạt động thực tế trên cùng mặt bằng; khi bị phát hiện, cơ sở bị xử lý nặng hơn.
Xả ban đêm, xả khi trời mưa. Cách làm này vừa vi phạm vừa dễ bị người dân phản ánh. Dấu vết trên mương, sông và kết quả đo nguồn tiếp nhận sẽ tố cáo.
Mua hồ sơ mẫu, chép số liệu của cơ sở khác. Số liệu không phải của cơ sở mình sẽ lệch ngay khi đoàn kiểm tra đến. Chủ cơ sở chịu trách nhiệm về tính trung thực của hồ sơ.
Chờ có đợt kiểm tra rồi mới làm. Bị phát hiện trước khi bắt đầu khắc phục là tình huống bất lợi nhất. Mỗi tháng chờ là thêm một tháng vi phạm.
Tin lời hứa "lo trọn gói, không cần sửa gì". Không ai hợp pháp có thể cam kết cấp giấy phép cho cơ sở đang xả vượt mà không cải tạo. Lời hứa này thường đi kèm hồ sơ sai, rủi ro dồn về chủ cơ sở.
Người dân sống cạnh cơ sở chưa có giấy phép thì làm gì
Bài này chủ yếu viết cho chủ cơ sở, nhưng người dân cũng có thể đọc để biết mình đang ở đâu. Nếu nghi một xưởng, trại gần nhà đang xả thải gây ô nhiễm, hãy ghi lại cụ thể: ngày giờ, mùi, màu nước, khói, ảnh chụp, khu vực bị ảnh hưởng. Ghi chép bình tĩnh, cụ thể có giá trị hơn nhiều so với lời kể chung chung.
Kênh phản ánh chính thống là UBND cấp xã nơi có cơ sở, và Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh. Có thể phản ánh trực tiếp, bằng văn bản hoặc qua cổng dịch vụ công, đường dây nóng của tỉnh. Nêu rõ vị trí, hiện tượng, thời điểm; không cần, và không nên, kết luận cơ sở có hay không có giấy phép, vì đó là việc cơ quan quản lý kiểm tra.
Tránh tự ý chặn ống xả, tụ tập gây cản trở hay đăng tải thông tin chưa kiểm chứng. Những việc đó có thể làm vấn đề phức tạp hơn và chính người phản ánh gặp rắc rối. Đường chính thống đi chậm hơn nhưng để lại hồ sơ, và hồ sơ là thứ buộc cơ sở phải khắc phục.
Câu hỏi thường gặp
Cơ sở chưa có giấy phép môi trường bị xử phạt thế nào?
Mức xử phạt theo quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường hiện hành, phụ thuộc vào quy mô, mức độ, có xả vượt hay không. Ngoài phạt tiền còn có biện pháp khắc phục như buộc lập hồ sơ, có thể đình chỉ hoạt động. Hỏi Sở để biết khung áp dụng.
Đang làm hồ sơ thì có phải dừng sản xuất không?
Không có quy tắc chung buộc dừng ngay chỉ vì đang làm hồ sơ, nhưng nếu đang xả vượt gây ô nhiễm thì phải giảm hoặc dừng phần gây ô nhiễm. Cơ quan kiểm tra có thể yêu cầu dừng tuỳ mức độ. Ưu tiên khắc phục nguồn ô nhiễm trước.
Cơ sở cũ chưa từng làm ĐTM thì có làm ĐTM bổ sung không?
Cơ sở đang hoạt động thường không lập ĐTM lại như dự án mới mà đi theo thủ tục giấy phép môi trường cho cơ sở đang hoạt động. Tuy vậy, nếu có phần mở rộng mới thì phần đó xét theo dự án. Hỏi Sở về trường hợp cụ thể.
Hộ gia đình sản xuất nhỏ có rơi vào trường hợp này không?
Có thể không, vì nhiều hộ nhỏ chỉ thuộc diện đăng ký môi trường hoặc được miễn. Hãy tự xét đối tượng theo loại hình, quy mô; nếu chỉ thuộc diện đăng ký thì nộp đăng ký ở UBND cấp xã chứ không xin giấy phép.
Mất bao lâu để một cơ sở cũ có giấy phép môi trường?
Phụ thuộc chủ yếu vào việc công trình xử lý đã đạt hay phải cải tạo, và hồ sơ pháp lý có đủ không. Thời gian giải quyết hồ sơ tính từ khi hợp lệ; phần cải tạo và chuẩn bị thường tốn nhiều thời gian hơn phần thủ tục.
Người dân có xem được cơ sở gần nhà đã có giấy phép môi trường chưa?
Người dân có quyền tiếp cận thông tin môi trường theo quy định. Có thể hỏi UBND cấp xã hoặc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh; một số thông tin về giấy phép đã cấp được công khai trên trang thông tin của cơ quan cấp phép.