Công trình đầu tư công ở xã như trường học, trạm y tế, nhà văn hoá, đường nội đồng phần lớn không phải lập ĐTM, nhưng một số dạng công trình rất dễ chạm tiêu chí phải lập: kè sông, kè biển có nạo vét và đổ thải, hồ chứa nước làm ngập đất, công trình lấn vào rừng phòng hộ, đất lúa, phải di dời hộ dân, và nhất là bãi rác, lò đốt rác. Chủ đầu tư là cơ quan nhà nước không làm dự án được miễn thủ tục môi trường; cách xếp nhóm vẫn như mọi dự án khác.
Bài viết cho cán bộ ở xã, ban quản lý dự án và đơn vị tư vấn thiết kế công trình nhỏ. Nội dung: tiêu chí xét riêng với dự án đầu tư công, bảng các loại công trình hay gặp, hạng mục dễ kéo lên nhóm cao, ai làm thủ tục và vào lúc nào, một ví dụ kè chống sạt lở, và lỗi hay gặp. Căn cứ là Luật Bảo vệ môi trường 2020 và nghị định hướng dẫn đã sửa đổi năm 2025; tra phụ lục và phân cấp hiện hành trước khi kết luận.
Công trình công vẫn xếp nhóm như mọi dự án
Một cách hiểu phổ biến ở cấp cơ sở là công trình do nhà nước làm, phục vụ dân thì thủ tục môi trường chỉ là hình thức. Luật không phân biệt như vậy. Một con đường nội đồng do xã làm chủ đầu tư và một con đường do doanh nghiệp làm đều được xét theo diện tích đất, loại đất, vị trí, tác động. Một bãi rác do xã quản lý vẫn là công trình xử lý chất thải, thuộc nhóm có nguy cơ cao.
Điểm riêng của dự án đầu tư công là có thêm tiêu chí vốn: một số dòng trong phụ lục dẫn chiếu nhóm dự án theo pháp luật đầu tư công. Phần lớn công trình ở xã là dự án nhóm C về vốn, nên tiêu chí vốn ít khi kéo chúng lên. Cái kéo lên thường là đất và vị trí: đất lúa, đất rừng phòng hộ ven sông, bờ biển, khu bảo vệ di tích, nguồn nước cấp sinh hoạt.
Một điểm nữa: nhiều công trình ở xã là công trình khẩn cấp phòng chống thiên tai. Pháp luật có cơ chế riêng cho công trình khẩn cấp, nhưng không phải công trình nào ghi "chống sạt lở" cũng là khẩn cấp theo nghĩa pháp lý. Kiểm tra quyết định đầu tư ghi loại công trình gì trước khi áp dụng cơ chế đặc biệt.
Các loại công trình hay gặp và điểm cần xét
Bảng dưới là hướng xét theo nguyên lý. Kết luận cụ thể phụ thuộc quy mô, loại đất và vị trí của từng công trình:
| Loại công trình | Điểm cần xét kỹ | Thủ tục thường gặp |
|---|---|---|
| Trường học, nhà văn hoá, chợ nhỏ | Nước thải sinh hoạt, đất lúa nếu xây mới trên ruộng | Thường không phải ĐTM; đăng ký môi trường hoặc miễn tuỳ quy định |
| Trạm y tế | Chất thải y tế, nước thải y tế | Không phải ĐTM ở quy mô nhỏ nhưng phải quản lý chất thải y tế đúng quy định; xét giấy phép hoặc đăng ký |
| Đường giao thông nông thôn, đường nội đồng | Chiều dài, đất lúa, đất rừng, cầu qua sông | Đa số không phải ĐTM; tuyến dài qua rừng, đất lúa lớn cần tra kỹ |
| Kè chống sạt lở bờ sông, bờ biển | Nạo vét, đổ thải, rừng phòng hộ ven sông, biển, dòng chảy | Dễ chạm tiêu chí; cần tra kỹ, có thể phải lập ĐTM |
| Hồ chứa, đập dâng nhỏ | Diện tích ngập, đất rừng, di dân | Tuỳ quy mô; diện tích ngập lớn hoặc có di dân thường phải lập ĐTM |
| Bãi rác, điểm tập kết, lò đốt rác | Loại hình xử lý chất thải | Công trình xử lý chất thải bị xét nặng; lò đốt, bãi chôn lấp thường thuộc nhóm cao |
Dòng cuối là chỗ hay sai nhất. Nhiều xã đặt một lò đốt rác nhỏ hoặc một bãi chôn lấp tạm cho xong việc, coi như công trình vệ sinh thông thường. Theo pháp luật môi trường, đó là dự án xử lý chất thải, cần thủ tục đầy đủ và thường do cấp tỉnh trở lên xem xét.
Hạng mục dễ kéo công trình lên nhóm cao
Khi thiết kế có một trong các hạng mục dưới đây, dừng lại tra phụ lục trước khi trình phê duyệt dự án:
- Nạo vét lòng sông, cửa sông, luồng lạch và đổ vật liệu nạo vét ra bãi thải.
- Chặt hạ rừng phòng hộ ven sông, rừng ngập mặn ven biển để làm kè, đường.
- Chuyển đổi một diện tích đáng kể đất trồng lúa để làm đường, khu tái định cư, chợ.
- Di dời hộ dân ra khỏi vùng sạt lở, vùng ngập để làm công trình.
- Khai thác mỏ đất, đá, cát riêng cho công trình.
- Bất kỳ hạng mục đốt, chôn lấp, xử lý chất thải nào.
Hạng mục mỏ vật liệu riêng hay bị bỏ quên: nhà thầu đề xuất lấy đất đắp từ một quả đồi gần công trình cho rẻ, và quả đồi ấy là một mỏ đất cần thủ tục riêng, kể cả thủ tục môi trường.
Ai làm thủ tục và vào lúc nào
Với công trình đầu tư công, trình tự đầu tư khác dự án tư nhân, nên thủ tục môi trường phải gài đúng bước:
- Chủ đầu tư là người chịu trách nhiệm. Có thể là UBND cấp xã, ban quản lý dự án của tỉnh, hoặc đơn vị được giao. Ghi rõ ai đứng tên ngay từ đầu.
- Ở bước lập báo cáo đề xuất chủ trương đầu tư, ghi sơ bộ quy mô, vị trí, loại đất để tự xếp nhóm môi trường.
- Nếu thuộc nhóm I, làm đánh giá sơ bộ tác động môi trường cùng hồ sơ chủ trương.
- Nếu thuộc nhóm I hoặc II, lập ĐTM ở bước nghiên cứu khả thi hoặc lập báo cáo kinh tế kỹ thuật, trước khi cấp có thẩm quyền phê duyệt dự án.
- Nếu thuộc nhóm III hoặc IV, xét giấy phép môi trường hoặc đăng ký môi trường theo quy định.
- Hỏi Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh khi còn băn khoăn, kể cả về cơ quan thẩm định theo phân cấp hiện hành.
Đưa chi phí lập hồ sơ môi trường vào tổng mức đầu tư từ đầu. Nhiều công trình nhỏ không có khoản này trong dự toán, đến khi cần làm thì phải điều chỉnh dự án, mất thêm thời gian hơn cả việc làm hồ sơ. Ghi luôn mốc hồ sơ môi trường vào tiến độ chung của dự án, cạnh mốc thiết kế và đấu thầu.
Ví dụ: kè chống sạt lở ở xã C
Mùa lũ năm trước, bờ sông qua xã C sạt lở vào sát mấy chục nóc nhà. Xã được bố trí vốn làm một đoạn kè vài trăm mét. Thiết kế ban đầu gồm đóng cọc, thả đá hộc, nạo vét một bãi bồi giữa dòng để nắn dòng chảy, và di dời sáu hộ đang ở sát mép bờ. Một phần bờ sông là dải tre và cây bần được trồng làm rừng phòng hộ ven sông.
Người lập hồ sơ xét lại từng hạng mục. Kè đơn thuần quy mô nhỏ có thể không chạm tiêu chí. Nhưng nạo vét bãi bồi phát sinh khối lượng vật liệu cần đổ thải và thay đổi dòng chảy; dải rừng phòng hộ ven sông có thể là yếu tố nhạy cảm; di dời hộ dân thêm một tiêu chí. Kết luận: phải tra kỹ phụ lục với cả ba hạng mục, và nhiều khả năng cần hỏi Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh trước khi chốt.
Ban quản lý dự án cân nhắc bỏ hạng mục nạo vét vì hiệu quả không chắc, giữ lại dải cây làm lớp bảo vệ phía sau kè, và bố trí tái định cư cho sáu hộ trong cùng hồ sơ. Đây là đổi thiết kế thật để giảm tác động thật, không phải tách hạng mục ra để né.
Danh sách kiểm cho cán bộ xã trước khi trình chủ trương
Cán bộ phụ trách xây dựng, môi trường ở xã thường là người đầu tiên nhìn thấy hồ sơ công trình. Trước khi ký trình chủ trương đầu tư, rà nhanh các câu sau cùng đơn vị tư vấn thiết kế:
- Công trình có nằm trên đất trồng lúa, đất rừng, đất có mặt nước không; diện tích mỗi loại là bao nhiêu.
- Có phải di dời hộ dân, mồ mả, công trình công cộng nào không.
- Công trình có chạm sông, suối, kênh, bờ biển không; có nạo vét, lấp dòng, đổi dòng chảy không.
- Đất đắp, đá, cát lấy từ đâu; vật liệu thừa, bùn nạo vét đổ ở đâu.
- Sau khi đưa vào sử dụng, công trình phát sinh nước thải, chất thải y tế, rác ở mức nào và ai quản lý.
- Gần công trình có di tích, giếng hoặc trạm bơm cấp nước sinh hoạt không.
- Đã có kết luận xếp nhóm môi trường bằng văn bản và dự trù chi phí hồ sơ môi trường trong tổng mức đầu tư chưa.
Câu nào trả lời "có" hoặc "chưa rõ" thì ghi vào tờ trình kèm hướng xử lý. Làm như vậy, hồ sơ chủ trương đi lên tỉnh đã có sẵn phần môi trường, đỡ bị trả lại để bổ sung.
Lỗi hay gặp ở công trình đầu tư công nhỏ
Những lỗi sau gặp nhiều ở công trình do xã hoặc ban quản lý dự án làm chủ đầu tư:
- Coi công trình công ích là không cần thủ tục môi trường.
- Không đưa chi phí hồ sơ môi trường vào dự toán.
- Đặt lò đốt rác, bãi rác tạm mà không làm thủ tục cho công trình xử lý chất thải.
- Bỏ quên mỏ vật liệu, bãi đổ thải nạo vét.
- Áp cơ chế công trình khẩn cấp cho công trình không đủ điều kiện khẩn cấp.
- Không quản lý chất thải y tế ở trạm y tế sau khi đưa vào sử dụng.
- Tách một tuyến đường dài thành nhiều gói để mỗi gói nhỏ đi.
Lỗi cuối cần nói rõ: chia gói thầu để thi công là chuyện bình thường, nhưng thủ tục môi trường phải xét cho toàn bộ dự án đã phê duyệt chủ trương, không xét theo từng gói thầu.
Câu hỏi thường gặp
Trường học xây mới ở xã có phải lập ĐTM không?
Thường không, với quy mô trường học phổ biến ở xã. Tuy vậy vẫn phải xét đất lúa nếu xây trên ruộng, xử lý nước thải sinh hoạt và rác, và làm đăng ký môi trường hoặc thuộc diện miễn theo quy định hiện hành.
Kè chống sạt lở có được miễn thủ tục môi trường vì là công trình khẩn cấp không?
Chỉ khi công trình được xác định là công trình khẩn cấp theo đúng quy định pháp luật về phòng chống thiên tai và đầu tư công. Kè làm theo trình tự đầu tư thông thường thì phải xét thủ tục môi trường như dự án bình thường.
Lò đốt rác nhỏ của xã có phải lập ĐTM không?
Lò đốt rác là công trình xử lý chất thải, bị xét theo loại hình có nguy cơ cao, nên rất nhiều khả năng phải lập ĐTM hoặc làm thủ tục ở mức cao. Không được coi là công trình vệ sinh thông thường. Hỏi Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh trước khi đầu tư.
UBND xã làm chủ đầu tư thì ai thẩm định ĐTM?
Cơ quan thẩm định xác định theo nhóm và quy mô dự án theo phân cấp hiện hành, thường là UBND cấp tỉnh qua Sở Nông nghiệp và Môi trường hoặc Bộ với dự án lớn. Xã không thẩm định ĐTM cho dự án của chính mình hay của ai khác.
Đường giao thông nông thôn qua ruộng lúa có phải lập ĐTM không?
Đa số tuyến đường ngắn không phải. Tuyến dài, phải chuyển đổi diện tích đất lúa đáng kể hoặc đi qua rừng, khu bảo vệ di tích thì phải tra kỹ phụ lục. Tính diện tích đất chuyển đổi của cả tuyến, không theo từng đoạn.
Chi phí làm hồ sơ môi trường cho công trình đầu tư công lấy từ đâu?
Thường được tính trong tổng mức đầu tư của dự án, thuộc nhóm chi phí tư vấn hoặc chi phí khác theo quy định quản lý chi phí đầu tư. Nên dự trù ngay từ khi lập chủ trương để không phải điều chỉnh dự án về sau.