Chia một dự án thành nhiều phần nhỏ, cho nhiều người hoặc nhiều công ty đứng tên để mỗi phần nằm dưới ngưỡng phải lập ĐTM là cách làm sai. Cơ quan quản lý xét theo bản chất hoạt động: chung khu đất, chung chủ thực tế, chung hạ tầng, chung hệ thống xử lý thì được nhìn như một dự án. Khi bị phát hiện, chủ dự án mất nhiều hơn số tiền và thời gian đã định tiết kiệm.
Bài này viết cho chủ dự án đang được ai đó gợi ý cách "chia ra cho nhẹ", và cho người làm môi trường cần giải thích với chủ đầu tư vì sao không nên. Nội dung gồm các dạng chia nhỏ thường gặp, cách cơ quan phát hiện, rủi ro theo từng giai đoạn, cách phân biệt với phân kỳ đầu tư hợp lệ, và hướng làm đúng khi thấy thủ tục nặng.
Các dạng chia nhỏ thường gặp
Người làm thẩm định và kiểm tra môi trường gặp đi gặp lại vài kiểu dưới đây. Kiểu nào cũng có chung mục đích là làm con số quy mô trên giấy nhỏ hơn thực tế:
- Một trang trại chia thành ba bốn trại, mỗi trại một người trong gia đình đứng tên, nhưng chung chuồng trại liền kề, chung hệ thống biogas, chung người quản lý.
- Một nhà máy khai công suất dưới ngưỡng, sau đó lần lượt "bổ sung thiết bị" mà không bao giờ coi là mở rộng.
- Một khu đất lớn tách thành nhiều dự án nhỏ hơn ngưỡng diện tích, cùng một chủ đầu tư thực tế.
- Đưa hạng mục gây ô nhiễm nhất, như lò đốt hay công đoạn nhuộm, sang một công ty "vệ tinh" đặt ngay sát vách.
- Khai tuyến ống xả, bãi thải, mỏ vật liệu như một dự án khác để dự án chính không chạm yếu tố nhạy cảm.
- Chia dự án theo giai đoạn nhưng mỗi giai đoạn lại làm thủ tục như một dự án độc lập, không có hồ sơ cho toàn bộ.
Điểm chung của các kiểu này là giấy tờ và thực tế không khớp. Người đi kiểm tra không cần tìm lâu: họ chỉ cần đi một vòng quanh khu đất và đọc một tập hoá đơn điện nước là thấy.
Vì sao cơ quan xét theo tổng thể
Môi trường không phân biệt ai đứng tên. Ba trại heo liền kề xả chung về một con mương thì con mương nhận tổng lượng nước thải của ba trại, mùi bay về khu dân cư là mùi của cả ba. Luật Bảo vệ môi trường 2020 phân nhóm dự án theo nguy cơ tác động, nên điều cơ quan quản lý quan tâm là tổng tác động tại vị trí đó, không phải số tờ giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh.
Các văn bản hướng dẫn cũng đưa ra nhiều điểm neo để nhìn tổng thể: quy mô theo hồ sơ chủ trương đầu tư, diện tích theo quyết định giao đất, thuê đất, công suất thiết kế toàn dự án, cách xét dự án mở rộng theo quy mô sau mở rộng. Một dự án nhiều giai đoạn, khi lập ĐTM, phải đánh giá cho cả quy mô đã được chấp thuận, kể cả khi đầu tư dần.
Thêm vào đó, hội đồng thẩm định và đoàn kiểm tra đều có kinh nghiệm thực địa. Hai khu chuồng chung tường rào, chung cổng, chung một bể biogas khó được coi là hai dự án độc lập, bất kể giấy tờ ghi thế nào.
Cơ quan và người dân phát hiện bằng cách nào
Hồ sơ đất đai. Các thửa đất liền kề, cùng thời điểm chuyển mục đích, người đứng tên có quan hệ gia đình hoặc cùng một nhóm công ty.
Hạ tầng dùng chung. Một trạm biến áp, một giếng khoan, một hệ thống xử lý nước thải, một cổng ra vào cho nhiều "dự án".
Số liệu vận hành. Lượng điện, nước, thức ăn chăn nuôi, nguyên liệu mua vào, sản phẩm bán ra vượt xa công suất trên giấy.
Phản ánh của người dân. Mùi, nước thải, tiếng ồn tăng dần theo từng đợt mở thêm, người dân gửi phản ánh tới xã, tỉnh.
Kiểm tra, thanh tra định kỳ hoặc đột xuất. Đoàn đi thực địa, đếm chuồng, đếm máy, đối chiếu với giấy tờ của từng đơn vị đứng tên.
Hồ sơ vay vốn và hồ sơ khách hàng. Ngân hàng, đối tác mua hàng lớn ngày càng yêu cầu giấy tờ môi trường khớp với quy mô thật; chênh lệch lộ ra ở đây.
Rủi ro theo giai đoạn bị phát hiện
Phát hiện càng muộn, hậu quả càng nặng, vì công trình đã xây và tiền đã bỏ. Bảng dưới mô tả theo nguyên lý, mức xử phạt cụ thể theo quy định xử phạt vi phạm hành chính hiện hành:
| Lúc bị phát hiện | Hậu quả thường gặp |
|---|---|
| Khi xin chủ trương, giao đất | Bị yêu cầu gộp hồ sơ, xếp nhóm lại, chậm tiến độ vài tháng |
| Khi xin giấy phép xây dựng | Hồ sơ xây dựng bị dừng chờ thủ tục môi trường đúng, có thể phải sửa thiết kế |
| Khi đang xây dựng | Có thể bị đình chỉ thi công, xử phạt, buộc lập ĐTM và điều chỉnh công trình xử lý |
| Khi đã vận hành | Xử phạt, buộc khắc phục, có thể bị đình chỉ hoạt động cho tới khi đủ thủ tục; ảnh hưởng hợp đồng, vay vốn |
| Khi có sự cố ô nhiễm | Ngoài các hậu quả trên còn trách nhiệm bồi thường thiệt hại và khả năng bị xử lý nặng hơn theo luật |
So với những hậu quả này, chi phí lập ĐTM cho đúng quy mô gần như luôn nhỏ hơn. Người tư vấn gợi ý chia nhỏ thường không phải người chịu hậu quả.
Phân kỳ hợp lệ khác chia nhỏ để né ở đâu
Đầu tư nhiều giai đoạn là chuyện bình thường. Điều phân biệt là cách khai báo:
| Điểm so sánh | Phân kỳ đầu tư hợp lệ | Chia nhỏ để né |
|---|---|---|
| Hồ sơ chủ trương | Một hồ sơ, nêu tổng quy mô và các giai đoạn | Nhiều hồ sơ rời, mỗi cái một phần |
| Phân nhóm môi trường | Xếp theo tổng quy mô dự án | Xếp theo từng phần cho nhỏ |
| ĐTM | Đánh giá cho toàn dự án, nói rõ tiến độ từng giai đoạn | Không có hoặc chỉ cho một phần |
| Công trình xử lý | Thiết kế cho tổng quy mô, có thể xây theo giai đoạn | Thiết kế cho từng phần, thường quá tải |
| Giấy phép môi trường | Có thể cấp theo giai đoạn vận hành | Không khớp hoạt động thực tế |
Nếu bạn thật sự chỉ có vốn làm từng phần, hãy khai đủ tổng quy mô dự định và xin làm theo giai đoạn. Cách này hợp lệ và để sẵn đường cho việc mở rộng sau.
Tình huống giả định: trại gà của gia đình ông Bảy
Gia đình ông Bảy ở một xã trung du muốn nuôi gà đẻ quy mô lớn. Một người quen khuyên chia thành ba trại, ông và hai người con mỗi người đứng tên một trại, mỗi trại dưới ngưỡng phải lập ĐTM, chỉ cần đăng ký môi trường ở xã. Ba trại nằm trên ba thửa liền nhau, chung đường vào, chung kho thức ăn, chung khu ủ phân.
Hai năm đầu mọi việc êm. Đến năm thứ ba, mùa mưa, nước rửa chuồng từ khu ủ phân tràn ra mương, chảy qua ruộng của mấy hộ dưới thấp. Người dân phản ánh. Đoàn kiểm tra đến, đi một vòng là thấy ba trại vận hành như một. Kết quả: xử phạt, buộc lập hồ sơ môi trường cho đúng quy mô, xây lại khu xử lý chất thải đủ công suất, tạm dừng nhập đàn mới trong thời gian khắc phục. Số tiền gia đình bỏ ra lớn hơn nhiều chi phí làm đúng từ đầu, chưa kể quan hệ với hàng xóm.
Nếu ngay từ đầu ông Bảy khai một dự án tổng quy mô, lập ĐTM và thiết kế khu xử lý đủ công suất, ông có thể vẫn đầu tư dần từng dãy chuồng theo vốn.
Khi có người gợi ý chia nhỏ: câu nên hỏi lại
Gợi ý chia nhỏ thường đến từ người quen, người bán thiết bị, đôi khi từ chính đơn vị tư vấn muốn báo giá thấp để giành hợp đồng. Thay vì gật đầu, hỏi lại mấy câu sau và để ý cách họ trả lời:
- Nếu đoàn kiểm tra đến và thấy các phần dùng chung cổng, chung hệ thống xử lý, thì phần nào chịu trách nhiệm, ai đứng ra giải trình?
- Anh chị có sẵn sàng ghi kết luận "dự án không phải lập ĐTM" bằng văn bản, nêu căn cứ dòng phụ lục, ký tên đơn vị không?
- Khi ngân hàng hỏi giấy tờ môi trường cho toàn bộ trang trại, nhà máy, bộ hồ sơ nào sẽ đưa ra?
- Hệ thống xử lý nước thải được thiết kế cho từng phần hay cho tổng quy mô? Nếu cho từng phần, ai chịu khi quá tải?
- Có trường hợp nào anh chị đã làm theo cách này mà sau đó được cơ quan chấp nhận bằng văn bản không?
Người gợi ý cách làm đúng thường trả lời thẳng và sẵn lòng ghi ra giấy. Người gợi ý cách né thường lảng sang chuyện "ai cũng làm vậy" hoặc "không ai kiểm tra đâu". Đó là lúc nên tìm ý kiến khác.
Hướng làm đúng khi thấy thủ tục nặng
Thủ tục nặng là có thật, nhất là với nhóm I, II. Nhưng có những cách giảm gánh nặng hợp lệ:
- Tính lại quy mô thật sự cần. Nhiều dự án khai công suất trần quá cao so với thị trường. Khai quy mô sát kế hoạch thật, có lộ trình mở rộng, là hợp lệ.
- Chọn vị trí giảm yếu tố nhạy cảm thật. Đặt trong khu, cụm công nghiệp có hạ tầng xử lý, tránh nguồn nước cấp sinh hoạt, khu dân cư.
- Chọn công nghệ ít chất thải. Công nghệ khép kín, tuần hoàn nước, đệm lót sinh học trong chăn nuôi làm giảm tác động thật và giảm khối lượng biện pháp phải trình bày.
- Phân kỳ trong một hồ sơ. Khai tổng quy mô, làm từng giai đoạn.
- Bắt đầu sớm. Lập ĐTM song song với thiết kế, đừng để thủ tục môi trường thành nút thắt cuối cùng.
- Hỏi Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh về cách xếp nhóm khi còn băn khoăn, bằng văn bản.
Mỗi bước trên đều giảm chi phí hoặc thời gian mà không đặt dự án vào thế vi phạm.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi người trong gia đình đứng tên một trại có được coi là dự án riêng không?
Nếu các trại hoạt động độc lập thật sự, tách biệt về đất, hạ tầng, quản lý và xử lý chất thải, có thể được xét riêng. Nếu chung khu đất liền kề, chung hạ tầng, chung người điều hành, cơ quan quản lý có thể xét như một dự án.
Dự án làm nhiều giai đoạn thì lập ĐTM cho giai đoạn nào?
Thường lập cho toàn bộ quy mô dự án đã được chấp thuận, nêu rõ tiến độ từng giai đoạn. Giấy phép môi trường có thể cấp theo giai đoạn vận hành. Tra quy định hiện hành và hỏi Sở về cách thể hiện phân kỳ.
Đã chia nhỏ từ trước, giờ muốn làm lại cho đúng thì bắt đầu từ đâu?
Mô tả trung thực toàn bộ hoạt động thực tế, xếp nhóm theo tổng quy mô, rồi gửi văn bản hỏi Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh về cách xử lý. Chủ động khắc phục thường tốt hơn chờ bị kiểm tra hoặc bị người dân phản ánh.
Người tư vấn khuyên chia nhỏ thì họ có chịu trách nhiệm không?
Chủ dự án là bên đứng tên và chịu trách nhiệm chính trước pháp luật về thủ tục môi trường. Lời khuyên miệng của người tư vấn không giúp chủ dự án tránh bị xử lý. Hãy yêu cầu tư vấn ghi rõ kết luận bằng văn bản và căn cứ.
Khai công suất thấp rồi tăng dần có phải chia nhỏ không?
Nếu chủ dự án biết trước quy mô thật mà cố tình khai thấp để né thủ tục, đó là sai. Mỗi lần tăng công suất phải xét như dự án mở rộng theo quy mô sau mở rộng, và công suất vận hành thực tế không được vượt giấy tờ.
Người dân nghi một dự án bị chia nhỏ thì phản ánh ở đâu?
Gửi phản ánh bằng văn bản tới UBND cấp xã hoặc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh, kèm thông tin quan sát được như vị trí, ranh giới, hạ tầng dùng chung, ảnh chụp. Nên nêu sự việc cụ thể và tránh suy diễn về con người.